आगळे वेगळे पुणेकर - किस्सा क्र. ८ - रस्त्यावरचे पालक 🥬

 

घोरपडी रेल्वे गेटजवळ संध्याकाळच्या पाच वाजता वाहनांचा जो काही 'महापूर' यायचा, त्याला तोड नाही. 

एकीकडे रेल्वे गेटची ती कानठळ्या बसवणारी ‘टींग-टींग-टींग-टींग’ तर दुसरीकडे हजारो दुचाकींच्या सायलेन्सरमधून निघणारा काळा धूर... या सगळ्या नरकयातनांच्या मधोमध उभा होता एक सिमेंटचा अवाढव्य सांगाडा! घोरपडीचा उड्डाणपूल (Flyover).

जवळच एका कट्ट्यावर दररोज संध्याकाळी एक 'सिनियर सिटीझन गँग' जमायची. 

"अहो कुलकर्णी, ऐकलंत का? अमिताभ बच्चनने म्हणे मुंबईत ५० कोटींचा नवीन फ्लॅट घेतलाय!" वसंतरावांनी नेहमीप्रमाणे गप्पांचा श्रीगणेशा केला.

"असेल बाबा! इथे आपल्या घोरपडीच्या उड्डाणपुलाला दहा वर्ष झाली तरी एक स्लॅब टाकायला पालिकेकडे पैसे नाहीयेत. ५० कोटीत तर अख्ख्या घोरपडीचा कायापालट झाला असता," देशपांडे.

"पैशांचा प्रश्न नाहीये हो देशपांडे," अभ्यंकरांनी गुपित फोडलं. "माझी ठेकेदाराशी (Contractor) बोलणी झालीयेत. पालिकेच्या फाईली मंजूर आहेत, पण त्या टेबलवरून पुढे सरकवण्यासाठी खालून 'पाकीट' द्यावं लागतंय. ठेकेदार बिचारा आधीच बँकेच्या व्याजाने मेलाय, तो लाच कुठून देणार?”

जोशी, “पुराव्याशिवाय बोलू नका अभ्यंकर. लाच बीच काही नाहीये. मिलिटरीची जमीन, रेल्वेची परवानगी आणि पालिकेचा अधिकार असा त्रिशंकू गोंधळ आहे.”

"पण आपण फक्त कट्ट्यावर बसून चर्चाच करणार का? काहीतरी आंदोलन करूया,"

"घोषणाबाजी करायला आपण तरुण नाही आहोत वसंतराव.” 

कुलकर्णींच्या डोक्यात एक आयडिया चमकून गेली. 

ते उठून उभे राहिले, समोरच्या अर्धवट पुलाकडे पाहिलं आणि म्हणाले, "आपण या पुलावर शेती करायची!"

"शेती? पुलावर? आणि तेही सिमेंटवर?" देशपांडे उडालेच.

"हो! आपण तिथे 'पालक' लावायचा, 'पा-ल-क'!" कुलकर्णी मिश्कीलपणे हसले. "शासनाने या पुलाला 'अनाथ' सोडलंय... आपण 'पालक' बनूया, म्हणजे उगवूया!"

कट्ट्यावर एकच हशा पिकला. आयडिया भन्नाट होती, तिला पुणेरीपणा होता.

लगेच प्रश्न विचारायला सुरुवात झाली. “ह्याने काय होणार आहे?”, “परवानगी कशी आणि कुठे घ्यायची?”,

“पालक उगवायच्या आधीच पुलाचं काम सुरु झालं तर सगळी मेहनत पाण्यात.”  

बऱ्याच चर्चेनंतर मृतवत उड्डाणपुलाच्या शरीरावर शेती करायचं ठरलं.

प्लॅन बनला. सगळी 'लॉजिस्टिक' तयार झाली. 

आणि एके दिवशी पहाटे ५ वाजता, ७० पारच्या मावळ्यांनी पुलावर चढाई केली. 

प्लास्टिकचे रिकामे क्रेट्स, सेंद्रिय खताची पोती आणि पालकाच्या बिया, खुरपी .... वगैरे घेऊन.

🥬

हळूहळू कोंब दिसायला लागले. झाऱ्या उचलून पालकांना पाणी घालण्याच्या व्यायामाने सगळ्या काकांच्या तब्येती सुधारल्या.

एका काकांनी पालकचोऱ्या (पाल कचोऱ्या नव्हे, पालक-चोऱ्या) रोखण्यासाठी पुलावर एका जुन्या खेळण्यातला लाल लाईट लावून 'डुप्लिकेट सीसीटीव्ही' बसवला. 

खाली अस्सल पुणेरी पाटी लावली:

"सीसीटीव्ही कॅमेरा चालू आहे! 🎥

पण पालक मोफत आहे बरं.

फक्त भाजी काढतानाचा एक व्हिडिओ बनवा. 

सोशल मीडियावर टाका 

आणि आमच्या या अनाथ पुलाबद्दल बोला!

#रस्त्यावरचेपालक"

हा हुकमी एक्का कमालीचा यशस्वी ठरला. 

काही टवाळ पोरांनी सुरुवात केली - "गाईज, हे बघा आपल्या पुण्यातले भारी आजोबा!" हा त्यांचा व्हिडिओ वायरल झाला. मग काय? पाहाता पाहाता #रस्त्यावरचेपालक हा हॅशटॅग धुमाकूळ घालायला लागला.

काही लोकांनी काका कंपूची सोशल मीडियावर भरपूर मस्करी केली. 

काकांनी टोमण्यांकडं दुर्लक्ष केलं. त्यांना आता सूर सापडला होता.

एका पोरानं तर कमाल केली. सोशल मीडियावर चक्क पोवाडा टाकला.   

ऐका हो ऐका जनहो, पुणेकरांची गाथा,

घोरपडीच्या उभ्या पुलावर, पेरला पालक माथा!

पालिकेची झोप उडाली, जागी झाली सत्ता,

काकांच्या या खुरप्यानं हो, हालवला बत्ता!

मी फक्त चार ओळी देतोय, पूर्ण पोवाडा पाहायला इन्स्टाला जा.

🥬

बघता बघता पुलाचा सांगाडा मखमली हिरव्या नंदनवनात बदलून गेला.

पालिकेने दाखल घेतली. म्हणजेच, अतिक्रमण विरोधी पथक आणि पोलीस गाड्या पुलावर कारवाई करायला आल्या.

लोकांना ह्याची कुणकुण आधीच लागली होती. पुलाजवळ गर्दी जमायला लागली.

काकांनी पोलिसांना पालकाच्या जुड्या दिल्या आणि कळवलं, “लवकर काम सुरु करा. पालकाच्या कापणीनंतर मेथी लावायचा बेत आहे.”

जनतेने एकच जल्लोष केला. 

ह्या दबावापुढे प्रशासनाला झुकावं लागलं. निधी मंजूर झाला, काम वेगानं सुरू झालं आणि अखेर तो भव्य घोरपडी उड्डाणपूल पूर्णपणे वाहतुकीसाठी खुला झाला.

पुलाच्या उद्घाटनाच्या दुसऱ्या दिवशी संध्याकाळी आजोबांची गँग नेहमीच्या कट्ट्यावर बसली होती.

वसंतरावांनी पुलाकडं पाहिलं आणि थोडे खिन्न होऊन म्हणाले, "पुलाचं काम तर झालं मित्रांनो. पण आपला मळा गेला.” 

“होतं असं आयुष्यात वसंतराव. उगी. तुम्ही अगदी, 'गड आला पण सिंह गेला' ह्याटाईप बोलताय.”, अभ्यंकर.

तरी पण सगळे जरा उदास होते. ओकं ओकं वाटत होतं.

कुलकर्ण्यांनी हळूच आपल्या झोळीतून एक नवीन लाकडी फळी काढली.

त्यावर पांढऱ्या रंगानं छान अक्षरात लिहिलेलं होतं.

“येथे फिरकू नये. पालक पेरायचे काम लवकरच सुरु होत आहे.”  

देशपांड्यांनी चष्मा नीट करत वाचलं, "हे काय आहे?"

“अहो, मी ऐकलंय की युनिव्हर्सिटी चौकातला तो डबल डेकर पूल अजून रखडलाय.... उद्या सकाळी तिथे लावायला आणलाय."🌳

आगळे वेगळे पुणेकर - किस्सा क्र. ७ - काकांचं कर्णकुंडलिनी तंत्र 👂

 

काका नुकतेच संध्याकाळी बागेत फिरून आले होते. तिथे बाकावर बसलेल्या दोन तरुण मुलांचं बोलणं त्यांच्या कानावर पडलं होतं, “अरे ही म्हातारी माणसं ना, एकदा बोलायला लागली की थांबतच नाहीत." 

काका काहीच बोलले नाहीत, पण घरी येऊन बराच वेळ शांत बसून राहिले.

रात्री जेवताना बायकोला म्हणाले, "मी फार बोलतो का गं?"

"तुम्ही विचारताय, म्हणजे उत्तर तुम्हाला आधीच माहीत आहे." 

म्हणजेच - “हो”

त्या रात्रीपासून काकांनी ठरवलं - आपण नुसतं कमी बोलायचं नाही, तर उत्तम पद्धतीने ऐकायला शिकायचं. आणि काकांचा स्वभाव असा - नुसतं शिकायचं नाही, त्याचं एक शास्त्र बनवायाचं.

आधी लोक दुसऱ्याचं  बोलणं ऐकतांना काय काय करतात हे त्यांनी वाचलं. उदा. घाईघाईने सल्ला देणे, समोरच्याचे वाक्य पूर्ण करणे, फोनकडे पाहाणे" वगैरे. 

मग शोधाशोध करता करता त्यांच्या हाती कार्ल रॉजर्स आणि रिचर्ड फार्सन यांचं १९५७ सालचं "Active Listening" (सक्रिय श्रवण) हे पुस्तक लागलं. तिथून पुढे  जेरार्ड एगनचं SOLER मॉडेल, Julian Treasure's ची  RASA पद्धत, रिचर्ड पॉल यांची प्रश्नपद्धती वगैरे वगैरे संपवलं. आणि मग ठरवलं - या सगळ्याचं एकत्रीकरण करून आपली स्वतःची पद्धत बनवायची. 

नाव ठरलं — "कर्णकुंडलिनी तंत्र".

शिकायच्या आणि वापरायच्या पायऱ्या ठरल्या. चक्क कराटेसारख्या पाच पायऱ्या करायचं ठरलं.

ह्या काकांच्या कर्णकुंडलिनी तंत्राच्या पायऱ्या - 

पहिली पायरी — श्वेत पट्टा (White Belt): "मौन धारण"

संदर्भ - "Active Listening" (सक्रिय श्रवण) - कार्ल रॉजर्स (Carl Rogers) आणि रिचर्ड फार्सन (Richard Farson)

अभ्यासातून काय वेचावं - "सक्रिय श्रवण म्हणजे आधी न बोलता 'उपस्थित' राहणे."

ह्या पायरीसाठी काकांना आठवलेलं महाभारतातील उदाहरण - संजय अठरा दिवस युद्धाचं वर्णन धृतराष्ट्राला ऐकवत होता, आणि धृतराष्ट्र, कितीही वेदनादायक बातमी असली तरी, न थांबता ऐकत राहिला. 

टीप - "उपस्थित राहणं किती अवघड असतं ते धृतराष्ट्रालाच विचारा."

सराव - गणेश मंडळाच्या बैठका (पूर्ण तासभर एकही शब्द न बोलणे). 

लोकांची प्रतिक्रिया - काकांचं मौन बघून शेवटी अध्यक्षांनी विचारलं, "काका, काही म्हणायचंय का?" काका शांतपणे म्हणाले, "नाही, मी फक्त प्रॅक्टिस करतोय." सगळे एकमेकांकडे बघत राहिले.

ही पायरी गाठल्याचं लक्षण - सोसायटीत आधी "तापट काका" म्हणून ओळखले जाणारे काका आता "शांत काका" म्हणून ओळखले जाऊ लागले.

दुसरी पायरी — पिवळा पट्टा (Yellow Belt): "हुंकार शास्त्र"

संदर्भ - जेरार्ड एगनचं SOLER मॉडेल (सोलेर प्रारूप)

अभ्यासातून काय वेचावं - देहबोली आणि लक्ष आहे हे दाखवण्याचे संकेत. 

ह्या पायरीसाठी काकांना आठवलेलं महाभारतातील उदाहरण - "मग काय झालं, संजया?" हा धृतराष्ट्राचा प्रश्नच एक प्रकारचा हुंकार होता, जो संजयाला बोलतं ठेवत होता. 

टीप - "हो का," "अरे वा," "हम्म" वगैरे हुंकार नेमक्या कुठल्या वेळी द्यावे ह्याचा विचार. 

सराव - शेजारच्या काकूंच्या गप्पा (भाजीवाला, सोसायटीचं राजकारण) ऐकताना योग्य वेळी हुंकार देण्याचा सराव.

लोकांची प्रतिक्रिया - शेजारच्या काकू एकदा वैतागून म्हणाल्या, "काका, खरंच ऐकताय का?"

ही पायरी गाठल्याचं लक्षण - लोकांना वाटू लागलं की आपलं म्हणणं खरंच कोणीतरी ऐकतंय, आणि हळूहळू लोक काकांकडे मन मोकळं करू लागले.

तिसरी पायरी — निळा पट्टा (Blue Belt): "प्रतिबिंब तंत्र"

संदर्भ - Center for Creative Leadership (CCL) चं Active listening

अभ्यासातून काय वेचावं - आरसा तंत्र (Mirroring) कसं वापरावं (उदा.समोरच्याचे मूळ शब्द जसेच्या तसे पुन्हा बोलणे, किंवा त्यांचा नेमका दृष्टिकोन पडताळून पाहणे.) 

ह्या पायरीसाठी काकांना आठवलेलं महाभारतातील उदाहरण - हस्तिनापूरच्या सभेत जाण्याआधी कृष्णाने दोन्ही बाजूंची गाऱ्हाणी नीट समजून घेतली आणि आपल्या बोलण्यात दोन्ही बाजूंचं म्हणणं अचूक प्रतिबिंबित केलं. नंतरच पुढचं पाऊल टाकलं.

टीप - कृष्णाच्या आरसा तंत्रामुळे धृतराष्ट्र, द्रोण, विदूर, भीष्म वगैरेंना वाटलं की कृष्णाला आपल्या भावना नीट कळल्या आहेत.

सराव - शेजारच्या काकूंच्या गप्पा ऐकताना हुंकारा ऐवजी त्यांचं वाक्य प्रतिबिंबित करून परत सांगण्याचा सराव.

लोकांची प्रतिक्रिया - काका समोरच्याचं बोलणं शब्दांऐवजी अर्थाच्या पातळीवर परत सांगायला शिकले. "म्हणजे तुला असं म्ह्नणायचं आहे की...". आवडलं लोकांना.

ही पायरी गाठल्याचं लक्षण - “लोक आता सहज बोलता बोलता थांबून विचारू लागले, 'हो ना काका, समजलं ना मला काय म्हणायचंय ते?'” काकांच्या सहवासामुळे इष्ट मित्रामध्ये झालेला बदल

लाभ — गैरसमज कमी होऊ लागले, कारण समोरच्याला वाटू लागलं की आपण नीट समजलो गेलोय.

चौथी पायरी — तपकिरी पट्टा (Brown Belt): "प्रश्नास्त्र"

संदर्भ - रिचर्ड पॉल आणि लिंडा एल्डर - सॉक्रेटिक प्रश्नपद्धती आजच्या युगात कशी वापरावी 

अभ्यासातून काय वेचावं - प्रश्न का विचारावे आणि कसे विचारावे ह्याचं तंत्र 

ह्या पायरीसाठी काकांना आठवलेलं महाभारतातील उदाहरण - ही महाभारतातल्या वनपर्वातली गोष्ट आहे. ह्या गोष्टीचा सारांश असा - युधिष्ठिराला एका तळ्याचा मालक असलेल्या एका यक्षाने शंभर प्रश्न विचारले. युधिष्ठिराने दिलेल्या उत्तराने यक्ष खूष झाला आणि त्याने युधिष्ठिराच्या सगळया भावंडाना परत जिवंत केले.

टीप - प्रश्नाचे उत्तर कसे द्यावे ह्याचंही एक शास्त्र आहे. 

सराव - कट्ट्यावर होणाऱ्या गप्पांमध्ये मुद्दाम प्रश्न विचारून समोरच्याला बोलतं ठेवण्याचा सराव.

लोकांची प्रतिक्रिया - “तुम्ही प्रश्न विचारून आम्हाला भंडावून सोडता.” हे ऐकून काकांनी आपण असे का करतो हेही सांगायला सुरुवात केली.

ही पायरी गाठल्याचं लक्षण - लोक आता काकांकडे सल्ला मागायला येऊ लागले

पाचवी पायरी — काळा पट्टा (Black Belt): "कर्णकुंडलिनी सिद्धी"

संदर्भ - जेरार्ड एगनचं Skilled Helper मॉडेल

अभ्यासातून काय वेचावं - थेरपिस्ट, कोचेस आणि मॅनेजर ह्यांनी वापरायची समुपदेशन (काउन्सेलिंग) करण्याची तीन-टप्प्यांची पद्धत.

ह्या पायरीसाठी काकांना आठवलेलं महाभारतातील उदाहरण - कृष्णाने अर्जुनाचा संपूर्ण विषाद, न अडवता, न घाई करता ऐकून घेतला. आणि तिथेच भगवद्गीतेचा जन्म झाला.

टीप - आधी ऐका मग बका 

सराव - कोणीही सल्ला मागितल्यास एगनचं तीन-टप्प्यांचं मॉडेल वापरण्याचा सराव.

लोकांची प्रतिक्रिया - सुनेचं आणि सासूबाईंचं काहीतरी बिनसलं होतं. दोघीही काकांकडे स्वतंत्रपणे 'गाऱ्हाणं' सांगायला आल्या. त्यांनी त्यांना एगन जेरार्डचं मॉडेल वापरून हे प्रश्न विचारले - 

• टप्पा १ सद्यस्थिती - "नक्की काय झालं, सुरुवातीपासून सांगाल का?" "तुम्हाला याबद्दल सगळ्यात जास्त त्रास कशाचा होतोय?" 
• टप्पा २ इच्छित स्थिती - "तुमच्यासाठी 'योग्य तोडगा' म्हणजे नक्की काय असेल?" 

• टप्पा ३ तिथे पोहोचायचं कसं? - "जर उद्या तुम्हीच पुढाकार घेतला, तर पहिलं पाऊल काय असेल?". हे प्रश्न विचारून काकांनी त्यांच्याकडून उत्तर ‘उगवून’ घेतलं.

ही पायरी गाठल्याचं लक्षण - जे लोक आधी काकांना टाळत, तेच आता 'काकांशी जरा बोलून येतो' म्हणत घराबाहेर पडू लागले. आणि ज्या एका वाक्यामुळे हा प्रवास सुरू झाला होता — 'म्हातारी माणसं फार बोलतात' — ते वाक्य आता कोणीच काकांबद्दल बोलत नव्हतं.

👂

पाचवी पायरी गाठल्यावर काका अभिमानाने म्हणाले, "मी आज कर्णकुंडलिनी सिद्धीचा ब्लॅक बेल्ट झालो!"

आगळे वेगळे पुणेकर - किस्सा क्र. ६ - अहंकार सोडा🍾

 

काकांच्या निवृत्तीनंतर त्यांचा एक मित्र  मुंबईहून त्यांना भेटायला आला. 

गप्पा मारताना मित्रानं सहज विचारलं, "मग? रिटायरमेंटनंतर काय?"

"विचार चालू आहे." काका म्हणाले.

मित्राने काकांसाठी आणलेली भेटवस्तू त्यांच्या हातात दिली.

काकांनी पॅकिंग उघडलं, तर आत 'अष्टावक्र गीता' नावाचं एक पुस्तक होतं. 

"थँक्यू, पण मला नकोय हे. मी नाही असली पुस्तकं वाचत. मला फारच म्हातारं झाल्यासारखं वाटतं."

मित्र त्याला पटवून देत सविस्तर सांगू लागला, "हे पुस्तक म्हणजे अध्यात्मातल्या 'पोस्ट-ग्रेज्युएट्स'साठी आहे. थेट आत्मा आणि ब्रह्माच्या अंतिम सत्यावर बोट ठेवतं. ज्यांनी सांसारिक अनुभव घेतले आहेत आणि जे सखोल आत्मचिंतनासाठी तयार आहेत, त्यांच्यासाठी हे अगदी योग्य आहे. वाढत्या वयासोबत माणसाला तीव्र विरक्ती शिकवतं, सांसारिक ओळख सोडून द्यायला मदत करतं आणि आयुष्याच्या शेवटच्या टप्प्यात आंतरिक शांती देतं..."

काकांनी मित्राचं प्रवचन मधेच थांबवलं, "वाचतो बरें. पण पूर्ण वाचेन ह्याची हमी देत नाही. मी कुठवर आलो, काय आवडलं असला पाठपुरावा नको, समजलं?"

काका, "तुझ्या बोलण्यावरून एक कळलंय की तू ह्या विषयातला तज्ज्ञ आहेस. आता मला तुझी परीक्षा घेऊ दे. सांग बरं, ह्या पुस्तकाचं सार काय आहे? फक्त एका वाक्यात." “फक्त एका वाक्यातच.” 

मित्राने विचार केला आणि म्हणाला, "अहंकार कवटाळू नका."

"छान! आता दोन वाक्यांत सांग, मी हे पुस्तक का वाचलं पाहिजे?"

मित्र म्हणाला, "पहिलं असं, हे पुस्तक तुला दाखवून देईल की तू 'थकणारं शरीर किंवा बदलणारं मन' नसून शाश्वत आत्मा आहेस. दुसरं म्हणजे, ते तुला शुद्ध आनंदात पूर्णपणे स्थिर करून भूतकाळातील पश्चात्ताप आणि भविष्यातील चिंता ह्यापासून मुक्त करेल."

"झकास. आता मला सांग, हे पुस्तक मला देऊन तुला काय फायदा होणार? पण फक्त तीन वाक्यांत बरं!”

मित्र खुर्चीवरून उठला. "च्यायला, हे काय लावलंयस? आणखी थोडं थांबलो तर चार वाक्यांत हे सांग, पाच वाक्यात ते सांग असं चऱ्हाट लावशील. बास आता. पट्कन जेवायला वाढ. आणखी एकही शब्द नको!"

"बरं  बरं, वाचेन मी," असं म्हणत काकांनी विषय बदलला.

रात्री झोपण्यापूर्वी काकांनी अष्टावक्रगीतेची पानं चाळायला सुरुवात केली. २९८ श्लोक, २० अध्याय? बापरे! 

पहिले पाच श्लोक वाचल्यावर काकांचं डोकं चक्रावून गेलं - “राजा जनकाने आत्मज्ञान, मुक्ती आणि वैराग्य प्राप्त करण्याचा मार्ग विचारला. त्यावर ऋषी अष्टावक्र यांनी विषसदृश विषयत्याग, क्षमा, दया, सत्य यांसारख्या गुणांचं सेवन करावं असा उपदेश केला. तसंच, पंचतत्त्वांपासून व शरीरापासून वेगळं करून स्वतःला चैतन्यस्वरूप साक्षी समजल्यास मनुष्य मुक्त आणि सुखी होऊ शकतो.”

प्रकरण जरा जड होतं. काकांनी पुस्तक बंद केलं आणि झोपी गेले.

काकांना भलतीच विचित्र स्वप्नं पडू लागली.

पहिलं स्वप्न होतं - पंचमहाभूतांचं न्यायालय: काकांना एका भव्य न्यायालयात उभं केलं होतं. पंचमहाभूतांनी त्यांच्यावर केस ठोकली होती. ऋषी अष्टावक्रांसारखे दिसणारे न्यायाधीश हातातला हातोडा टेबलावर आपटत होते. पंचतत्त्वांची फिर्याद न्यायाधीश महोदयांनी नीट ऐकली. आणि काकांच्या विरोधात निकाल दिला.

"पाचही तत्त्वांनी आपली संपत्ती काकांकडून ताबडतोब परत घ्यावी." असा आदेश दिला. क्षणात काकांचे अवयव  वितळून वाफेच्या रूपात हवेत विरघळू लागले. 

🍾

काकांनी कूस बदलली. 

पण स्वप्नं त्यांचा पिच्छा सोडत नव्हती. 

अजून एक स्वप्न थोडक्यात सांगतो - काका गाडी चालवतायत. टोल नाक्यावर त्यांना थांबवलं जातंय, "पुढे जाण्यासाठी तुम्हाला विश्वाचं अंतिम सत्य सांगावं लागेल. पण उत्तर शून्य शब्दात द्यायचंय.” काका युक्तिवाद करण्यासाठी तोंड उघडतायत, पण शब्द फुटत नाहीयेत.

काका दचकून जागे झाले. 

'अहंकार सोडा' हे गीतेचं सार अजूनही त्यांच्या डोळ्यांसमोर नाचत होतं. अचानक डोक्यात एक भन्नाट कल्पना आली. 

'अहंकार सोडा' ह्या नावाचा सोडा विकायचा! अशी आयडियेची कल्पना सुचल्यामुळे काका खुश झाले. आता काकांना आयुष्याचं ध्येय मिळालं होतं.

त्यांनी स्टॉल थाटला आणि नाव दिलं 'अहंकार सोडा'. 

ते आता अष्टावक्र गीता शब्दन् शब्द वाचू लागले. त्यातल्या कोणत्या गोष्टी आपल्या सोड्याच्या धंद्यात कशा वापरता येतील याचा विचार करू लागले.

एक नवीन विचार स्फुरला. सोड्यासोबत अष्टावक्र गीतेतले अनमोल विचार 'चिनी फॉर्च्यून कुकी'त (Chinese fortune cookie) टाकून देऊ या. म्हणजे लोकांना अष्टावक्र गीता पूर्ण वाचावीशी वाटेल. 

उदा.

- तुम्ही जन्मापासूनच मुक्त आहात, तुम्हाला फक्त त्याची जाणीव करून घ्यायची आहे.

- तुम्ही शरीर किंवा मन नसून, केवळ एक शुद्ध आणि अलिप्त साक्षीदार आहात.

- संपूर्ण विश्व हे तुमच्याच चेतनेतून निर्माण झाले आहे. वगैरे...

लोकांची अष्टावक्र गीतेविषयी उत्कंठा वाढल्याने काकांनी भरपूर प्रती दुकानात ठेवायला सुरुवात केली आहे.

धंदा वाढला. वीकएंडला लोक ‘अहंकार सोडा’ घरी मागवू लागले, मादक पेयाला कंपनी म्हणून. 

काकांच्या सोडा ब्रॅंडिंग वर चर्चा घरोघरी सुरु झाल्या. नवीन कल्पनांना ऊत आला.  

लोकांनी काकांना ‘अहंकार सोडा’ ट्रेडमार्क करायचा सल्ला दिला. कुणी सुचवलं, “आणखी काही नवीन पेयं काढा”. हे ऐकून काकांनी पेयांचा सपाटा लावला - 'मोह-माया मोहितो', 'मुक्ती मार्गारीटा', 'वैराग्य व्हर्जिन मेरी'.... यादी मोठी आहे. अधिक माहितीसाठी त्यांच्या स्टालवर जाऊनच वाचा.

कुणी म्हटलं, "काका, टीशर्ट पण काढा” काकांनी कहाडला - 

पहिली ओळ ‘अहंकार सोडा', त्याच्या खाली - ‘सो हो ड ला’ 

हल्ली पोरं-टोरं काकांबरोबर सेल्फी घेतायत आणि इंस्टावर टाकताहेत.

तो मुंबईचा मित्र काकांना भेटायला कधी काळी परत आला तर काय म्हणेल, हे त्या अष्टावक्रालाच ठाऊक! 

हे तरी म्हणेलच, "राजा, अष्टावक्रांनी अहंकार सोडायला सांगितला होता, विकायला नाही!"

आगळे वेगळे पुणेकर - किस्सा क्र. ५ - पुणेकरांचा पिंड: MBTI विश्लेषण 👨‍🎓👩‍🎓

डॉक्टर श्रीकांत आणि डॉक्टर विजया जोशी. एक पुणेरी जोडपं. दोघेही निवृत्त, दोघांनाही वेळ भरपूर, आणि दोघांनाही संशोधनाची हौस. 

ह्या जोडप्यानं पुणेकरांच्या वर्तनावर संशोधन करायचं ठरवलं.

पुणेकरांविषयी बाहेरचे लोक जे काही बोलतात त्यावरून त्यांना ह्या संशोधनाची कल्पना सुचली. 

सुरुवातीला त्यांनी हे दोन भव्य दिव्य विषय शॉर्टलिस्ट केले होते - 

- "A Comprehensive Analysis of Circadian Rhythm Optimization and the Cognitive Decline of Non-Napping Civilizations” 

- किंवा “The Thermodynamic and Psychological Impact of Puneri Sarcasm" 

ह्याचं मराठी भाषान्तर करत नाही. क्षमस्व.

पण एवढ्या मोठ्या विषयांत उडी घेण्याआधी, "आधी पाया पक्का करावा" या शास्त्रीय शिस्तीला जागून, त्यांनी ठरवलं — पुणेकर आहेत तरी कसे? ह्यावर अभ्यास करावा.

बरंच वाचन झालं उदा. 

"Chronological Development Of Pune From 758AD to 2014 AD" - Dr. Nitin Mundhe, 

"Pune's transition from a quiet "pensioner’s paradise" to a bustling tech metropolis" - Dr. Shridhar Madhukar Dixit, 

"Café Culture in Pune: Being Young and Middle Class in Urban India" by sociologist Laura Robinson वगैरे वगैरे. 

नंतर जोश्यानी ह्या प्री-रिसर्च अभ्यासाची प्रकरणं बनवली - 

- पुणेकरांचे MBTI विश्लेषण, 

- पुणेकरांचे DNA विश्लेषण, 

- पुणेकरांची मूल्ये (शालोम श्वार्ट्झ यांच्या मूलभूत मूल्यांच्या यादीवरून),

- "आम्ही असेच" ह्या वाक्याच्या मानसशास्त्रीय मुळांचा शोध. 

त्यांच्या अभ्यासाचं पहिलं प्रकरण आज सांगतो. विषय आहे - पुणेकरांचे MBTI विश्लेषण.

पुणेरी पुरुष: MBTI विश्लेषण

सारांश (Abstract)

प्रस्तुत अभ्यासात पुणे शहरातील ३२ ते ७० वयोगटातील पुणेरी पुरुषांच्या व्यक्तिमत्त्व-प्रकारांचे मायर्स-ब्रिग्ज प्रकार निर्देशक (MBTI) पद्धतीने वर्गीकरण करण्यात आले. 

६७० सहभागींपैकी लक्षणीय बहुसंख्य (५८%) INTJ प्रकारात मोडले - प्रमाण साहित्यात याला आर्किटेक्ट किंवा मास्टरमाईंड असे म्हटले जाते. 

प्रस्तुत अभ्यासाच्या निष्कर्षांनुसार पुणेरी संदर्भात हा प्रकार अधिक अचूकपणे - "जो नेहमी बरोबर असतो, आणि तुम्हालाही ते माहीत असावं अशी अपेक्षा ठेवतो" असं वर्णिला जाऊ शकतो.

कार्यपद्धती (Methodology)

सहभागींची निवड पेठांमधील कट्टे, गणेश मंडळांच्या बैठका, आणि सोसायटीच्या वार्षिक सर्वसाधारण सभा (AGM) या तीन नैसर्गिक निरीक्षण-स्थळांवरून करण्यात आली. प्रमाणित MBTI प्रश्नावलीऐवजी, संशोधकांनी एक व्यावहारिक सुधारणा केली. 

सहभाग करणाऱ्याना फक्त एक प्रश्न विचारण्यात आला — "हा रस्ता बंद का आहे?" — आणि त्याच्या उत्तराचे विश्लेषण, उत्तराची लांबी, ऐतिहासिक संदर्भ इत्यादी निकषांवर करण्यात आले आहे.

मर्यादा: काही सहभागींनी प्रश्नावलीचे उत्तर देण्याऐवजी संशोधन-पद्धतीवरच प्रश्न उपस्थित केले, त्यामुळे नमुने  गोळा करण्यास अपेक्षेपेक्षा ४७ मिनिटे जास्त लागली.

पुणेरी महिला: MBTI विश्लेषण

सारांश (Abstract)

पुरुषांच्या अभ्यासाला समांतर म्हणून, याच पद्धतीचा वापर करून पुणेरी महिलांच्या व्यक्तिमत्त्व-प्रकारांचे MBTI वर्गीकरण करण्यात आले. 

५१७ सहभागींपैकी बहुसंख्य (४९%) ESTJ प्रकारात मोडले - प्रमाण साहित्यात याला "कार्यकारी" (Executive) म्हटले जाते.

कार्यपद्धती (Methodology)

सहभागींची निवड भाजी मंडई, दूधवाल्याशी होणारी बोलणी, आणि सोसायटीची मेंटेनन्स-बैठक या तीन नैसर्गिक निरीक्षण-स्थळांवरून करण्यात आली. 

सुसंगतीसाठी येथेही एकाच प्रश्नाची पद्धत वापरली — "भाजी इतकी महाग का दिली?" — आणि उत्तराचा स्वर, हातांची हालचाल, आणि भाजीवाल्याने शेवटी किती सूट दिली, या निकषांवर विश्लेषण करण्यात आले.

मर्यादा: तीन काकू सर्वेक्षण अर्ध्यावर सोडून भाजीवाल्याशी घासाघीस करायला निघून गेल्या. 

👨‍🎓👩‍🎓

इथे थांबतो. जोशी दाम्पत्याच्या अभ्यासाचं पुढचं प्रकरण नंतर कधीतरी सांगतो.

अरेच्च्या. हे राहून घेलं - MBTI म्हणजे काय हे सांगितलं नाही. आत्ता सांगतो. 

MBTI (मायर्स-ब्रिग्ज टाइप इंडिकेटर) ही एक लोकप्रिय व्यक्तिमत्त्व-चाचणी आहे. ही चाचणी कॅथरिन ब्रिग्स आणि तिची मुलगी इजाबेल ब्रिग्स ह्यांनी १९६२ मध्ये प्रसिद्ध केली . तब्बल २२ वर्षांच्या संशोधनानंतर. 

ह्या चाचणीत मनुष्यप्राण्याला  अश्या चार जोड्यांवर मोजले जाते  - १. बहिर्मुखता / अंतर्मुखता  (Extraversion or Introversion), २. वास्तववाद / अंतर्ज्ञान (Sensing or iNtuition), ३. तर्कशीलता / भावनात्मकता (Thinking or Feeling), ४. व्यवस्थितपणा / उत्स्फूर्तता (Judging or Perceiving). ह्या चार जोड्यांमधून सोळा व्यक्तिमत्त्व-प्रकार तयार होतात.

आगळे वेगळे पुणेकर किस्सा क्र. ४ - प्राण्यांची सौरभ बोथरा🐕🐈

पुण्यात एक ताई आहे, प्राजक्ता. प्राजक्ताला पाळीव प्राण्यांबरोबर वेळ घालवायला फार आवडायचं.

कॉलेजमध्ये असताना तिने पेट्-सिटिंग करायला सुरुवात केली. छंदही झाला, चार पैसेही मिळायचे.   

पाळीव प्राण्यांचे पालक सुट्टीत परगावी जाताना प्राजक्ताला बोलवायचे. प्राजक्ता त्यांना खाऊ-पिऊ द्यायची (म्हणजे प्राण्यांना), त्यांच्याशी खेळायची, गप्पा मारायची. म्हणजे प्राण्यांशी. 

काम आवडीचं होतं. जोखमीचं होतं. प्राजक्ता फार प्रेमानं प्राण्यांची काळजी घ्यायची. पालकांची प्राजक्ताबद्दल आस्था होती. क्वचित कडू अनुभव यायचे म्हणा. पण फार थोडे. कधी पालक पुण्याच्या एका टोकाला राहात आणि घराची किल्ली दुसऱ्या टोकाला ठेवून जात. “ताई, किल्ली बहिणीकडे विमान नगरला ठेवलीये. निघताना फार घाई झाली. सॉरी. हा बहिणीचा पत्ता ." मग ही बिचारी तंगडत (म्हणजे तिच्या दुचाकीवर) चावी आणायला जायची. कधी फोन यायचा, “ताई, जाताना जरा पेट् फूड घेऊन जा. आणायचं राहून गेलं .”

आणि एकदा तर ती पालकांच्या घरी पोहोचल्यावर तिला त्यांनी सांगितलं, “सॉरी. आम्हाला तुमच्यापेक्षा कमी पैसे घेणारी बाई मिळालीय. फोन करून कळवणारच होते .” 

🐕🐈

कॉलेज संपल्या संपल्या लग्न झालं. काही दिवसांनी घरी बाळही आलं. प्राजक्ता संसारात रमली. 

बाळ अंगावेगळं झालं. प्राजक्ताला थोडा मोकळा वेळ मिळू लागला. सौरभ बोथराचं योग सेशन सुरु झालं, सुनीती लिमयेचा प्राणायाम क्लास व्हायला लागला.

आणि एक दिवस अचानक पेट् सिटिंगचा विचार प्राजक्ताच्या मनात आला. "सुरु करूया का परत?" 

पण मग लगेच काही जुन्या कुट्ट आठवणी जाग्या झाल्या - किल्ल्या, पुण्याची धावपळ, .... परत बाळ कुठं ठेवायचं हा प्रश्न होताच. 

एक कल्पना सुचली. “लोक योग आणि प्राणायाम झूमवर करू शकतात, तर प्राण्यांशी गप्पा मारायला त्यांच्या घरी जायची गरज काय? झूमवर करू.”

ठरलं. झूम कॉल वरून प्राण्यांशी गप्पा मारायच्या. 

सुरुवात झाली पण जम नीट बसत नव्हता. "आम्ही पालक घरी असताना तुमची गरज काय? आम्ही मारू की गप्पा ." 

एक दोघांनी गंमत म्हणून "हो" म्हटलं. पण गप्पा किती वेळ मारणार? आणि दररोज बोलणार तरी काय?

गप्पा नकोत, त्यांना गोष्टी सांगूया असा तिने घाट घातला. त्यासुद्धा इसापनीतीतल्या. म्हणजे ऐकणारेही प्राणी आणि गोष्टीतही प्राणी. झकास.

खरं म्हणजे प्राण्यांना गप्पा काय, पॉलिटिक्स काय, गोष्टी काय आणि बडबडगीतं काय. सगळं सारखंच. पण कोण जाणे, पुण्याच्या प्राणी पालकांनी कल्पना उचलून धरली.

'प्राण्यांना इसापनीती सांगणारी प्राजक्ता' अशी प्राजक्ताची नवीन ओळख झाली.     

इसापनीतीच्या गोष्टींचा तुडवडा नव्हता. चार पाचशे तरी नक्कीच असतील.

हळूहळू नियमही आले. 

अगदी मजेदार - 

- गोष्टी ऐकताना कुत्रा झोपल्यास फी कमी होणार नाही

- "मांजर मधेच उठून गेलं, पैसे अर्धेच मिळतील" अश्या सबबी चालणार नाहीत

- कुत्र्याने हात मारून मोबाईल मोडल्यास कंपनी जबाबदार नाही

- व्हिडीओ सतत चालू ठेवावा. त्यांच्या चेहऱ्यावरचे भाव आम्हाला कळले पाहिजेत

- शेजार पाजारचे प्राणी आणून बसवून गर्दी वाढवू नये. तुमच्या छकुल्याचं मन विचलीत होईल

- तुमच्या बाळगोपाळांनी प्राण्याबरोबर बसून गोष्टी ऐकल्यास आमची ना नाही. त्याचे वेगळे पैसे नाहीत.

परदेशातूनही मागणी आली. विशेषतः शेवटचा नियम वाचून. --> "मुलांचं मराठी सुधारेल आणि गोष्टी ऐकून वेळही चांगला जाईल."

परदेशातून मागणी वाढल्यावर प्राजक्तानं थोडंफार वाचन करायला सुरुवात केली.

"तुमच्या गोष्टीत फसवाफसवी असते (उदा. कोल्हा आणि कावळ्याची गोष्ट), हिंसाचार असतो (उदा.लांडगा आणि कोकरू). हे सगळं ऐकून मुलांना ट्रॉमा झालाय. कोर्टात भेटा." - बाप रे! असले वादंग नकोत.

शोधता शोधता तिला The Æsop for Children नावाची एक छान वेबसाइट सापडली. तिथे मुलांसाठी निवडून ठेवलेल्या जवळजवळ १५० इसापनीतीच्या गोष्टी होत्या. "वाचले बाबा!" 

तिने केलेल्या ह्या बदलावर गोष्टी ऐकणाऱ्या कुत्र्यामांजरांकडून काही ऑब्जेक्शन आलं  नाही हा एक महत्त्वाचा भाग.

🐕🐈

कळवण्यास आनंद वाटतोय, प्राण्यांना इसापनीती सांगणारी प्राजक्ता आता भयंकर बिझी झाली आहे. 

ती आता एकएकट्याला गोष्ट सांगत नाही, बॅच बाय बॅच सांगते.

प्राजक्ता आता प्राण्यांची सौरभ बोथरा झाली आहे.  

आहे की नाही आगळं वेगळं पुणं?

(टीप: ही कथा मनोरंजनासाठी रचलेली एक काल्पनिक रचना आहे हे जाणकारांना उमजले असेलच. पण कोणाला असा क्लास सुरू करायचा असल्यास नक्की करा! खरं तर त्यासाठीच लिहिलीये. 😉 मला रॉयल्टी दिल्यास नाकारणार नाही.)

आगळे वेगळे पुणेकर किस्सा क्र. ३ - लसूण ग्रुप 🧄

 

पुणे विद्यापीठाच्या परिसरात रोज सकाळी वॉकला येणाऱ्या लोकांचा एक मजेदार ग्रुप आहे - 'लसूण ग्रुप'!

चालणं झाल्यावर अर्धा तास चर्चा. चर्चा कसली? तर 'लसूण'! हो, फक्त लसूण. लसणाशिवाय इतर कोणत्याही विषयावर बोलण्याला मज्जाव.

तुम्ही म्हणाल, या ग्रुपचं नाव 'लसूण ग्रुप'च का ठेवलं असेल? 

मला वाटतं, याची काही पुणेरी कारणं असावीत.  उदा.

- हे नाव ऐकल्यावर कोणीही ते कधीच विसरू शकत नाही, म्हणून 

- लसणामुळे बुद्धी तीव्र होते. पुणेकरांची मज्जासंस्था आणि बुद्धी तल्लख, त्यामुळे हे नाव दिलं असेल 

- लसणातल्या घटकांमुळे ‘सेरोटोनिन’ तयार होऊन आनंद वाढतो. मॉर्निंग वॉकनेही आनंद वाढतो. कदाचित हे कारण असेल

- महाराष्ट्राचा मेंदू म्हणजे पुणे. तर स्वतःच्या हुशारीची आठवण करून देण्यासाठी हे नाव ठेवलं असेल. 

असो. 

पण प्रश्न असा पडतो की, हे लोक रोजच्या रोज, वर्षानुवर्षे लसणावर नेमकी काय चर्चा करत असतील?

मग मला कळलं की, त्यांचा एक तक्ता आहे. दररोज कुठल्या टॉपिकवर बोलायचं हे ठरलंय. पण लसणावरच बोलायचं. 

अधूनमधून त्यांचा एक 'चीट डे' (Cheat Day) असतो. त्यादिवशी लसणाशी संबंधित भन्नाट विषयांवर बोलण्याची सूट आहे. उदा. - “मुलींनी महागडा पेपर स्प्रे बाळगण्यापेक्षा घराबाहेर पडताना कच्चा लसूण खावा किंवा लसणाचा परफ्यूम मारावा, कोणी पाठीमागे येण्याची हिंमतच करणार नाही!” 

- “ऑफिसमध्ये रोज लसूण खाऊन जावे, म्हणजे खडूस बॉस स्वतःहून लांब राहील!” 

- किंवा “कोविड काळात मास्कऐवजी लोकांनी लसूण खाल्ला असता तर काम सोपे झाले असते!”

वगैरे 

चीट डे सोडला, तर बाकीचे दिवस त्यांच्या ठरलेल्या कॅलेंडरनुसार चालायचं. 

प्रत्येक सदस्याला ठरलेल्या विषयावर अभ्यास करूनच यावं लागतं.

त्यांच्या आठवड्याचचं कॅलेंडर आणि चर्चेतील काही खास हिरे खाली देतोय -  

सोमवार - धार्मिक व अध्यात्मिक ग्रंथांमधील लसूण

- हिब्रू बायबलमध्ये (तोराह) 'लसूण' हा शब्द फक्त एकदाच आला आहे

- नमाज पढायला जाण्यापूर्वी लसूण खाऊ नये. इतरांना त्याचा त्रास होईल - पैगंबर

- पुराण आणि धर्मशास्त्राच्या अध्यात्मिक साधकांसाठी लसूण वर्ज्य मानला आहे

- समुद्रमंथनाच्या वेळी मोहिनीचं रूप घेतलेल्या विष्णूंनी जेव्हा राहूचं शीर छेदलं, तेव्हा अमृताचे काही थेंब रक्तासोबत पृथ्वीवर पडले. त्यातून लसणाची निर्मिती झाली

मंगळवार - लसणाचा इतिहास

- साधारण ५,००० ते ६,००० वर्षांपूर्वी मध्य आशियात लसणाची लागवड सुरू झाली

- कझाकस्तान ही जंगली लसणाची मूळ जन्मभूमी मानली जाते

- सध्या जगात चीन हा लसणाचा सर्वात मोठा उत्पादक देश आहे

- लसणाचचं वनस्पतीशास्त्रीय नाव 'ॲलियम सॅटिव्हम' (Allium sativum) असे आहे

वगैरे 

बुधवार - औषधी लसूण

- आयुर्वेदानुसार, सहा रसांपैकी 'आंबट' रस सोडल्यास उर्वरित ५ रस लसणात असतात

- लसूण हा उत्तम पाचक, श्वसनाच्या विकारांवर गुणकारी, सांधेदुखीवरील उपाय आणि पोटातील जंत घालवण्यासाठी अत्यंत प्रभावी

- जखमा भरून काढण्याच्या गुणधर्मामुळे लसणाला 'रशियन पेनिसिलिन' असे टोपणनाव मिळालंय

तसे अजून खूप आहेत. थोडेच सांगतोय.  

गुरुवार - आहारातील लसूण

- जगातील सर्वात जुनी (साधारण ३,७०० ते ४,००० वर्षांपूर्वीची) लसणाची रेसिपी राजा हम्मुराबीच्या काळात लिहिली गेली होती; दगडी पट्टीवर (Stele). 

- कॅलिफोर्नियातल्या गिल्रॉय लसूण महोत्सवात 'लसूण आईस्क्रीम' प्रचंड प्रसिद्ध झालं

तसं पाहिलं तर लसूण टाकून हजारो पदार्थ बनवता येतात. त्या विषयी काही उतरवत नाही.

शुक्रवार - लसणाशी संबंधित युद्धे, राजकारण आणि कायदेशीर प्रकरणे

- अमेरिकेचे आयात शुल्क टाळण्यासाठी व्यापारी चिनी लसूण व्हिएतनाम किंवा उरुग्वेमार्गे अमेरिकेत पाठवतात. त्याला गार्लिक लाँड्रिंग असं म्हणतात 

- जुन्या भारतीय कृषी मार्केटिंग कायद्यानुसार लसूण हा 'मसाला' ह्या वर्गात मोडत होता. शेतकऱ्यांच्या आंदोलनानंतर त्याला 'भाजी'चा दर्जा मिळाला.

- गुजरात उच्च न्यायालयातील एक केस: पत्नी धार्मिक कारणांमुळे लसूण खाऊ देत नाही म्हणून नवऱ्याने घटस्फोट मागितला होता. न्यायालयाने मानसिक छळाच्या आधारावर घटस्फोट मंजूर केला!

शनिवार - अन्न आणि औषध सोडून इतर क्षेत्रांतील लसूण

- लसणापासून बनवलेले कॉकटेल्स (उदा. ब्लॅक गार्लिक एSल, गार्लिक व्होडका)

- लसणावर आधारित उखाणे व वाक्प्रचार – “सासू कांदे सोले, सून लसूण सोले!” किंवा “फोडणीच्या कढईत तेल जाते तापून, बाबूरावांचे नाव घेते, लसूण-आले कापून!”

- जगातील एकाही राष्ट्रगीतामध्ये 'लसूण' हा शब्द नाही

- प्राचीन इजिप्तमध्ये फॅरो राजांच्या थडग्यात लसणाची रोपे किंवा पाकळ्या पवित्र मानून ठेवल्या जात असत

- १९८० मध्ये 'गार्लिक इज ॲज गुड ॲज टेन मदर्स' (Garlic Is as Good as Ten Mothers) नावाचा सिनेमा बनवला गेला होता

रविवार - सुट्टी (नो मीटिंग!)

रविवारी लसूण चर्चासत्र नसलं तरी प्रत्येकाने घरी लसूण घातलेले जिन्नस बनवावे ही अपेक्षा 

🧄

मला नुकतंच कळलंय की, हा 'लसूण ग्रुप' आता बरखास्त झाला आहे. वाईट वाटलं ऐकून. 

असो. सुरु होईल परत कधीतरी, हीच आशा.

 ह्या ग्रुपची माहिती मला आमच्या अरुणभावोजींनी दिली. त्यांचे आभार. 

मित्रांनो, तुम्हाला अशा प्रकारच्या एखाद्या विचित्र किंवा हटके ग्रुपबद्दल माहिती आहे का? कमेंट्समध्ये नक्की सांगा, मला वाचायला आवडेल!

आगळे वेगळे पुणेकर किस्सा क्र. २ - व्यायामशाळा नव्हे, गिरणी ⚙️

 

१८१८ साली यंत्रज्ञ सर विल्यम कबिट्ट यांनी बनवलेली एक गिरणी इंग्लंड मधल्या एका तुरुंगात लावली गेली. उद्देश हा की कैद्यांना काही तरी उद्योग मिळावा.

ही बातमी एका काकांच्या नजरेला पडली आणि त्यांच्या मनात एक तुफान घुमायला लागलं.

"तुरुंगात जर पिठाची गिरणी चालवतात तर आपणही घरी असली गिरणी चालवू शकतो. तेव्हढच काय, ते पीठ दळत असतील तर आपण तेलही काढू शकतो."

झालं. काकांनी हे करायचं ठरवलं. काका इंजिनिअर होते. यंत्रं बनवणे म्हणजे त्यांचा डाव्या हाताचा मळ.

ड्रॉईंग बोर्डवर यंत्रांचे आराखडे दिसायला लागले. पिठाच्या गिरणीचा बनला, तेलाच्या घाण्याचाही बनला.

घरात दोन्हीही सुरु करणं शक्य नव्हतं. तेलाचा घाणा कुणा मित्राच्या घरी ठेवू असा त्यांचा विचार पडला. पण कोणी बळी पडले नाहीत.

एका मित्रानं सुचवलं की हे सगळं घरात करण्यापेक्षा एक जिम का काढत नाहीस. मी नक्की मदत करेन. ढासू आयडिया आहे.

लोकांचा व्यायामही होईल आणि तेल पीठही मिळेल. ज्यांना तेल हवं असेल ते भुईमूग घेऊन येतील, कधी पीठ हवं असेल तर गहू घेऊन येतील.

दोघांनी ठरवलं की ही जिमगिरणी साधारण अशी असेल - ट्रेडमिलला एक छोटासा जनरेटर जोडायचा. जनरेटरला मोटर. माणूस चालला की ट्रेडमिल फिरणार. ट्रेडमिल फिरली की मोटर फिरणार. मोटर फिरली की पीठ निघणार.

थोडक्यात काय, ही फक्त जिम नव्हती अन्ननिर्मिती व्यवस्था सुद्धा होती.

काकांना आयडिया चक्क आवडली.

म्हणजे आपल्याकडे येणारे व्यायामपटू किती मैल चालले असं म्हणणार नाहीत. एक किलो पीठ चाललो किंवा एक लीटर तेल चालले असं म्हणतील. वा:

दोघांनी अभ्यासाला सुरुवात केली. उदा. एक लिटर तेलासाठी किती चालावं लागेल, एक किलो पिठासाठी किती धावावं लागेल वगैरे वगैरे. बैलावर चालणारा घाणा एका तासात १२ किलो भुईमुगातून ५ लीटर तेल काढतो. त्यासाठी बैलाला सुमारे ३.५ किलोमीटर फिरावं लागतं (आपल्या व्यायामपटूना गोल फिरावं लागणार नव्हतं. ट्रेड मिलवर चालावं लागणार होतं). एक किलो गव्हाच्या पिठासाठी किती पळावं लागणार ह्याची काही त्यांना माहिती मिळाली नाही. पुढे आपोआप कळेलच म्हणा असा त्यांचा विचार झाला.

स्वच्छता हा एक मोठा प्रश्न होता. घामेजलेल्या हातानी लोकांनी उपकरणाला हात न लावता त्यांना तेल पीठ कसं मिळेल त्याच्यावरही तोडगा हवा होता.

असं ठरलं की व्यायाम करणाऱ्याने घाण्याला किंवा गिरणीला हात लावायचा नाही. काकांकडे गहू/ भुईमूग सोपवून ट्रेडमिलवर चढायचं. गहू संपेपर्यंत चालायचं किंवा पूर्ण तेल निघेपर्यंत पळायचं आणि घरी जाताना आपलं पीठ, तेल काकांकडून घेऊन जायचं. अगदी दुरून, सांभाळून.

म्हणजे घाण्याला किंवा गिरणीला हात लावायचा प्रश्नच नाही.

हळू हळू 'गिरणी व्यायामशाळा' लोकप्रिय होऊ लागली. व्यायामशाळेत नुसता घाम गाळण्याऐवजी, पीठ आणि तेल मिळण्याची कल्पना लोकांना भुरळ पाडणारी होती. अंतर मोजण्याऐवजी "एक किलो पीठ चालले" किंवा "एक लिटर तेल चाललो" असं म्हणण्याची संकल्पना भन्नाट होती.

काही लोक तर फक्त मशीन बघायला येत.

एकदा कोल्हापूरचे एक वस्ताद काकांना भेटायला आले. त्यांनी काकांना कोल्हापुरात तेल घाणा काढायची विनंती केली. पण त्यांना राईच्या तेलाचा घाणा हवा होता. कारण त्यांच्या मल्लांना कुस्तीपूर्वी तेल लावून आखाड्यात उतरावं लागतं. काका एका पायावर तयार झाले.

काही सभासदांनी विचारणा केली - फक्त गहू आणि भुईमूगच का? ज्वारी का नाही? तीळ का नाही? वगैरे.

आत्ता आली का पंचाईत?

काही म्हणाले, गिरण्यांची संख्या वाढवा. आम्हाला दुसऱ्याचं संपेपर्यंत नुस्तं बसून राहावं लागतं.

काकांनी ह्या सगळ्यावर काय तोडगे काढले ते सांगेन कधीतरी. सविस्तर.

मग, कधी जाताय गिरणी व्यायामशाळेत?

(टीप: ही कथा मनोरंजनासाठी रचलेली एक काल्पनिक रचना आहे हे जाणकारांना उमजले असेलच. पण कोणाला असली घंटी सुरू करायची असल्यास नक्की करा! खरं तर त्यासाठीच लिहिलीये. 😉 रॉयल्टी दिल्यास नाकारणार नाही. 😉)