आगळे वेगळे पुणेकर - किस्सा क्र. ११ - लीद💩

 

काकांचे एक शास्त्रज्ञ मित्र आहेत डॉ. मोघे. ज्येष्ठ  शास्त्रज्ञ म्हणून ते ओळखले जातात. डॉ. मोघ्यांनी बऱ्याच विषयांवर संशोधन केलंय. त्यातला एक विषय म्हणजे भेसळ. दुधाच्या भेसळीवर तर त्यांनी तब्बल २५ वर्षं संशोधन केलंय.

डॉ. मोघ्यांनी एकदा बोलता बोलता काकांना धण्याच्या पावडरीविषयी सांगितलं. ते म्हणाले, “भेसळ करणारे धण्याच्या पावडरीत घोड्याची लीद (horse droppings) टाकतात.” 

आणि नंतर काकांना २०१२ चा इंडियन एक्सप्रेसचा याविषयीचा एक लेखही पाठवला.

गप्पा झाल्यावर काका घरी आले. डॉक्टरांचं बोलणं मनात घर करून बसलं होतं.

लीद डोक्यातून जात नव्हती.

“मसाले बनवणारे उत्पादक, मसाला विकणारे घाऊक व्यापारी, ह्या सगळ्यांना पाठीशी घालणारे सरकारी विभाग, संत्री-मंत्री … सगळेच पैसेवाले, आपण काय बदलणार ही व्यवस्था.” 

“धणेपूड घरी बनवणं हाच एक उपाय आहे.”, काकांनी ठरवलं.

पण गप्प बसतील तर काका कसले? 

आधी त्यांना त्यांच्या तार्किक बुद्धीनं सांगितलं, “अरे, नक्की काहीतरी औषधी कारण असेल. उगीच कोणी हे करेल का?”

काकांनी अभ्यास केला. औषधी कारणं सोडाच, लीदीमुळे फायदा तर नाहीच. उलट गॅस्ट्रोसारखे रोग होतात असं त्यांना कळलं. 

काकांना वाटलं उत्पादकांना आपण लीदीपेक्षा गोमय (गाईचं शेण) वापरायचा सल्ला देऊ या. पण त्यांनी तो डावलला. त्यासाठी गोमयावर अभ्यास करावा लागणार होता.

💩

मग काकांनी, आपल्याला काय काय करता येईल ह्याचा अभ्यास हाती घेतला.

१. FSSAI FoSCoS portal ला जाऊन तक्रार करणे - पण ते सरकारी पोर्टल असल्याने तक्रार कुठे आणि कशी करावी हे काकांना कळलं नाही. त्यांना शेवटी एक टोल फ्री नंबर दिसला. तिथे फोन करून त्यांनी तक्रार नोंदवली. 

२. तश्याच तक्रारी त्यांनी राज्यस्तरीय विभाग, राष्ट्रीय ग्राहक हेल्पलाइन इत्यादींकडे नोंदवल्या.

मित्रांनी म्हटलं, “अरे आधी पुरावा गोळा करावा लागेल. नुसतं तक्रार करून भागणार नाही. एक काम कर, सरळ कोर्टात जा.”

मग काकांनी कोर्टात कसं जायचं हा अभ्यास सुरु केला. अन्न सुरक्षा आणि मानके कायदा, २००६ या कायद्यातलं कलम ४० वाचलं. 

त्यात लिहिलं होतं - 

"या कायद्यात नमूद केलेल्या कोणत्याही गोष्टीमुळे, अन्न सुरक्षा अधिकाऱ्याव्यतिरिक्त इतर कोणत्याही अन्नपदार्थाच्या खरेदीदारास, विहित फी भरून अन्न विश्लेषकाकडून अशा पदार्थाचे विश्लेषण करून घेण्यापासून आणि नियमांद्वारे निश्चित केलेल्या कालावधीत अन्न विश्लेषकाकडून त्याच्या विश्लेषणाचा अहवाल प्राप्त करण्यापासून रोखले जाणार नाही:

परंतु अट अशी की, अशा खरेदीदाराने खरेदीच्या वेळी अन्न व्यवसाय चालकाला सदर पदार्थाचे विश्लेषण करून घेण्याच्या आपल्या हेतूविषयी सूचित केले पाहिजे:

परंतु अशीही अट आहे की, जर अन्न विश्लेषकाच्या अहवालावरून असे दिसून आले की तो अन्नपदार्थ हा कायदा किंवा त्याअंतर्गत केलेल्या नियम किंवा नियमावलीचे पालन करत नाही (म्हणजेच तो भेसळयुक्त किंवा असुरक्षित आहे), तर खरेदीदार या कलमांतर्गत त्याने भरलेली फी परत मिळण्यास पात्र असेल."

हे वाचून काका दमले.

काकांना ह्या परिच्छेदांतलं अक्षरही उमगलं नाही. कोर्टाकडे न फिरकण्याविषयी दोन चार अटी मात्र दिसल्या. 

आणि एवढंच कळलं  - “लीदीसाठी कोर्टात खेट्या घालतोय! पात्रंच आहे.”, हे आपल्याला नक्की ऐकावं लागणार आहे.

काकांनी कोर्टात जायचा नाद सोडला.

शेवटी त्यांना एक भन्नाट क्लृप्ती सुचली. 

भीष्मांचा क्षुरप्र बाण भात्यातून काढायचं ठरवलं (ह्या बाणाचं टोक घोड्याच्या खुराला बसवलेल्या नालीच्या आकाराचं असतं म्हणे) 🎯.

एका टांगेवाल्याला गाठलं. टांगा दिवसाच्या भाड्यानं घेतला.

टांगा एका मसाल्याच्या दुकानासमोर उभा ठेऊन त्यापाशी एक पाटी लावली - 

“आम्ही ह्यांना लीद विकत नाही.”

आणि दिवसभर तिथे बसून राहिले.

🐴

मित्रांनो, पुढे काय झालं असेल हे तुम्हीच ओळखा. 

क्षुरप्र बाण नक्की वर्मी लागला का?

एवढं मात्र खरं, काका आनंदले होते.

डॉक्टर प्रमोद मोघे ह्यांना हा किस्सा समर्पित.

टीप: सोबतचं चित्र AI नं बनवलं आहे. काकांच्या मागे दिसणाऱ्या दुकानांच्या पाट्या खरोखरच अस्तित्वात असतील तर तो निव्वळ योगायोग आहे. 

आगळे वेगळे पुणेकर - किस्सा क्र. १० - पुणेकरांचे DNA विश्लेषण🧬🧠

 

डॉक्टर श्रीकांत आणि डॉक्टर विजया जोशी या पुणेरी संशोधक दाम्पत्याची गाडी आता पहिल्या प्रकरणाच्या (MBTI विश्लेषणाच्या) पुढे सरकली होती.

पहिल्या प्रकरणानंतर जोशी दाम्पत्याला एका गोष्टीचा उलगडा झाला होता

-“पुणेकरांचा हा स्वभाव फक्त मानसशास्त्रीय चौकटीत मावणारा नाही. याच्या मुळाशी काहीतरी 'जैविक' (Biological) असलं पाहिजे!”, असं त्यांचं मत होतं. 

त्यामुळे त्यांनी पुढचं प्रकरण हाती घेतलं - "पुणेकरांचे DNA विश्लेषण"

प्रस्तुत संशोधनासाठी त्यांनी डॉ. डेव्हिड वीक्स यांच्या १९९५ मधील संशोधनाचा आधार घेतला. डॉ. वीक्स यांनी १,००० पेक्षा जास्त तऱ्हेवाईक माणसांचा अभ्यास करून १५ लक्षणांची यादी दिली होती. 

पण जोशी दाम्पत्याचं ‘पुणेकरांचं DNA विश्लेषण’ तऱ्हेवाईकपणावर नव्हतं तर ज्याला “पुणेरी बाणा” म्हणतात त्यावर होतं. DNA म्हणजे अनुवंशिक/ जनुकीय घटक (अर्थात खानदानी गुणधर्म, परंपरागत व्हायरस😜)

त्यामुळे त्यांनी पुणेकरांसाठी १५ पैकी ६ लक्षणं  लक्षात घेतली आणि त्यांचं DNA आणि न्यूरो-केमिकल मॅपिंग केलं.

त्या सहा लक्षणांचं विवरण असं - 

१. सामाजिक चौकटी झुगारणे (Non-conforming): OXTR जनुकातील बदलांमुळे सामाजिक संमतीची गरज उरत नाही. उदा. “हेल्मेट घालणे म्हणजे चक्क मूर्खपणा आहे.” (जनुके म्हणजे genes. जनुके DNAचा भाग असतात) 

२. उच्च सर्जनशीलता (Creative): CNTNAP2 आणि न्यूरोप्लास्टिसिटी. उदा. 'पुणेरी पाट्या

३. अ-स्पर्धात्मक वृत्ती (Non-competitive): Dopamine DRD4 ची रचना. उदा. शेजाऱ्याने ऑडी घेतली तरी आपली चेतक स्कूटर श्रेष्ठ मानणे

४. इतरांच्या मतांविषयी अनास्था (Disinterested in others' opinions): Low Serotonin sensitivity (TPH1). उदा. रस्ता विचारल्यावर "आम्ही काय पत्ता सांगायला ह्या जगात अवतरलो आहोत का?" किंवा कोणी चांगला सल्ला (पण न विचारता) दिल्यास, “मी असला सल्ला नेहरूंना दिला होता तिसरीत असताना. ते तिसरीत असताना. मला काय शिकवताय?” वगैरे म्हणणे 

५. खट्याळ विनोदबुद्धी (Mischievous humor): उदा. चेहऱ्यावरची रेष न हलवता  समोरच्याची हवा काढणे

६. आदर्शवाद (Idealistic): Prefrontal Cortex मधील उच्च डोपामाइन. "जगाच्या कल्याणा...' म्हणतात तशी अनंत कामं" पुणेकरांनी केली आहेत. 

एकच उदाहरण देतो - महर्षी कर्वे यांचे सुपुत्र रघुनाथ धोंडो कर्वे (१८८२-१९५३) हे गणिताचे प्राध्यापक होते. त्यांनी आपल्या वडिलांचा समाजसुधारणेचा वारसा पुढे चालवला आणि १९२१ मध्ये भारतातील पहिलं कुटुंब नियोजन केंद्र सुरू केलं. लैंगिक शिक्षण, गर्भनिरोधक साधनं आणि लोकसंख्या नियंत्रण या विषयांवर उघडपणे चर्चा करण्यासाठी त्यांनी जुलै १९२७ ते १९५३ या काळात 'समाज स्वास्थ्य' नावाचं पुरोगामी मराठी मासिक चालवलं. त्यांना लोकांनी कोर्टात खेचलं, पण ते बधले नाहीत.

🧬🧠 

एक महत्वाचा मुद्दा जोशी दाम्पत्यानं आपल्या प्रबंधातून निदर्शनास आणून दिला - “डॉ. वीक्स यांच्या मते तऱ्हेवाईक माणसं इतरांपेक्षा अधिक आनंदी असतात.” त्यामुळे आम्ही म्हणतो - “पुणेकर पुणेरी बाण्याचे आहेत म्हणून आनंदी आहेत!” 

तुम्ही म्हणाल, “नाही, उलटं आहे. ते आनंदी आहेत म्हणून तऱ्हेवाईक आहेत!”

"मी कळवतो जोश्यांना तुमचा विचार. करतील अजून थोडं संशोधन!"

🧬🧠

“अहो हजारो लोकांचे सर्व्हे घेऊन, शेवटी आम्हाला माहीताय तेच सांगताय. ह्या सगळ्या उठाठेवीचा उपयोग काय?”, असं ऐकावं लागू नये म्हणून जोशी दाम्पत्याने या संशोधनाचे ५ मुख्य उपयोग नोंदवले. 

ते असे - 

१. HR व्यवस्थापन: OXTR आणि High Openness मुळे पुणेरी कर्मचाऱ्याला सांघिक खेळाडू बनवण्याऐवजी स्वतंत्र प्रोजेक्ट्स द्यावेत

२. मार्केटिंग धोरणे: Non-competitive वृत्तीमुळे स्टेटस सिम्बॉल दाखवून पुण्यात विक्री होत नाही. उत्पादनात उच्च दर्जा आणि खट्याळ विनोद वापरल्यासच विक्री होते. उदा. “फक्त आलिया भटनं सांगितलं म्हणून आम्ही वज्रदंती वापरत नसतो.” किंवा “शाहरुखनं आपल्या बंगल्यासाठी महागडा रोयाल ऍस्पिरा रंग वापरल्याचं कौतुक काय सांगताय. फालतू लाड नकोत. दर्जा सांगा!” असलं ऐकावं लागतं.

३. नागरी प्रशासन: प्रशासनाने गंभीर आवाहने करण्याऐवजी Mischievous Humor चा वापर करून 'पुणेरी पाट्यांच्या' स्वरूपातच फलक लावावेत.

४. सांस्कृतिक पर्यटन: पर्यटकांना ‘अमुचा पुणेरी बाणा’ ही मार्गदर्शिका द्यावी.

५. टेलिमार्केटिंग प्रशिक्षण: उपरोधाला न डगमगता उत्तर  देण्याची कला कॉल-सेंटर्सना शिकवावी लागेल. 

हे एक उदाहरण - 

एका बँकेच्या टेलिमार्केटिंगवाल्याने एका काकांना “कर्ज हवं का?” असं विचारलं. 

“होय.”, काका म्हणाले. 

“किती हवंय?” 

काका, “२०० कोटी”. 

“काय? २०० कोटी?”

काका, “त्याचं असं आहे, मला बुलेट ट्रेन घ्यायची आहे. साधारण २२० कोटी  खर्च आहे. आठ डब्यांची घ्यायची म्हणतो. तिला काही इंजिन वगैरे नसतं म्हणे. कारण प्रचंड वेगाने पुढे ढकलणारी यंत्रणा आणि उच्च-क्षमतेचे ट्रॅक्शन मोटर्स प्रत्येक डब्याच्या खालच्या भागात बसवलेले असतात. असो. पण त्यामुळे इंजिनाचा खर्च वाचला आहे. तुम्ही २०० कोटीची तरतूद करा. वरचे २० कोटी जमल्येत माझ्याकडे.”

हे ऐकून टेलीकॉलरने रागाने फोन ठेवून द्यावा की हे म्हणावं -  

“काका, २० कोटी जमवलेत म्हणजे तुम्ही निम्मे पास झालायत्! कर्जाची प्रोसेसिंग फी आणि जीएसटी वगैरे धरून २ कोटी रुपये होतील. त्याचा चेक घ्यायला माणूस पाठवतो. किती वाजता पाठवू?”  “तुमच्याशी बोलून फार बरं वाटलं. बुलेट ट्रेनला इंजिन नसतं हे मला अजिबात माहीत नव्हतं. तुमच्यामुळं कळलं." 

अशा उत्तरामुळे हे फायदे होतात - 

१. सकारात्मक शेवटामुळे ग्राहक खुश होतात (ह्याला peak-end rule असं म्हणतात)

२. ग्राहकांकडून शिकण्याची वृत्ती दिसते

३. कंपनीची प्रतिमा उजळते. 

(हे जरा जास्तच बरळणं झालं. पण काकांचा हा किस्सा खरा घडलेला आहे. त्यामुळे संशोधनाच्या नावाखाली थोडं अधिक लिहिण्याचा अधिकार आम्ही घेतला आहे.)

तर तात्पर्य काय? पुणेकरांची जनुके हटके आहेत.

🧬🧠

टीप (फक्त अभ्यासू वाचकांसाठी): 

तुम्ही वर OXTR, CNTNAP2, DRD4, TPH1 असे शब्द वाचले असतील. ही खरोखरची जनुके (genes) आहेत. पण त्यांचा पुणेरी बाण्याशी असलेला संबंध आणि ‘DNA विश्लेषण’ मात्र पूर्णपणे काल्पनिक आहे. 

या जनुकांची थोडक्यात माहिती:

OXTR: हे जनुक Oxytocin receptor तयार करण्याशी संबंधित आहे. सामाजिक बंध, विश्वास आणि इतरांशी सामाजिक वर्तन यांच्याशी त्याचा संबंध असल्याचे संशोधन झाले आहे.

CNTNAP2: हे जनुक मेंदूतील न्यूरॉन्सच्या कार्याशी आणि मेंदूच्या विकासाशी संबंधित आहे. भाषा आणि संवादाशी त्याचे संबंधही संशोधनात आढळले आहेत.

DRD4: हे जनुक Dopamine receptor शी संबंधित आहे. नवीन अनुभवांची ओढ (Novelty-seeking) आणि काही वर्तनात्मक वैशिष्ट्यांशी त्याचे संबंध अभ्यासले गेले आहेत.

TPH1: हे जनुक शरीरात Serotonin तयार होण्याच्या प्रक्रियेत भूमिका बजावते. Serotonin शी संबंधित विविध शारीरिक आणि मानसिक प्रक्रियांमध्ये त्याचा अप्रत्यक्ष संबंध आहे.

म्हणून पुन्हा एकदा स्पष्ट करतो - वरील जनुके खरी आहेत; पण त्यावर आधारित ‘पुणेकरांचे DNA विश्लेषण’ हे आमच्या जोशी दाम्पत्याच्या कल्पनेतून जन्मलेलं आहे!

आगळे वेगळे पुणेकर - किस्सा क्र. ९ - धोंडूच्या माई📱

 

ह्या आहेत सुनीता काकू. घरातल्या बारीक-सारीक गोष्टींवरून शेजारपाजारच्या काकूंकडे  सुनेची, म्हणजेच सायलीची, गाऱ्हाणी गाणे हा त्यांचा आवडता छंद. घरात मिठाचा दाणा कमी झाला, तरी त्याची बातमी गल्लीत पोहोचायची.

न राहून सायलीने शेवटी आपले भ्रतार, सुयश ह्यांना म्हटलं, “अब्रू वेशीवर टांगतायत तुमच्या आई. जरा सांग ना त्यांना.”

सुयशने एक शक्कल लढवली. काकूंच्या फोनमध्ये 'एआय' (AI) टाकलं आणि आईला म्हणाला, “आई, एक गंमत सांगतो, ऐक. तुझ्या मोबाईलमध्ये आता एक हुशार वल्ली आहे, धोंडू नावाची. धोंडूशी कसं बोलायचं ते मी तुला शिकवीन. तुला जे काही बोलायचं असेल, ते त्याच्याशी बिंधास्त बोल.”

📱

हळूहळू काकूंची भीड मोडली. त्या धोंडूशी व्यवस्थित बोलायला लागल्या. 

एक दिवस चहातली साखर कमी पडली, तर धोंडू म्हणाला "प्रेमाने सांगा किंवा सकारात्मक विचार करा." दुसऱ्या दिवशी कारल्याच्या भाजीवरून तक्रार केली, तर धोंडूने "मधुमेहासाठी चांगलं असतं" म्हणत उलट सायलीचीच बाजू घेतली. 

एकदा सायली-सुयश शॉपिंगला निघाले. काकूंनी आपली नाराजी धोंडूला कळवली, "पती-पत्नीने एकत्र वेळ घालवणे चांगलंच." असा सल्ला मिळाला. काकूंचा प्रत्येक वेळी हिरमोड व्हायचा.

"हा धोंडू बहुतेक सायलीच्या माहेरचा दिसतोय!" "फक्त माझी खरडपट्टी काढायला जन्माला आलाय."

📱 

हळूहळू रोज शेजाऱ्यांकडे जाऊन गाऱ्हाणी सांगण्याऐवजी, काकू आता धोंडूशी गप्पा मारू लागल्या, त्याची उत्तरं ऐकू लागल्या, कधीमधी “तू चुकीचं सांगतोयस.”  अशी त्याची खबरही घेऊ लागल्या.

एकदा काकू आपला फोन घरातच विसरून मंदिरात गेल्या होत्या. नेमकं नोटिफिकेशन वाजलं आणि सायलीने फोन उचलला. सायलीला मोबाईलवर धोंडूची स्क्रीन दिसली. तिने उत्सुकतेनं स्क्रोल केलं आणि तिला धक्काच बसला. तिच्याबद्दलच्या शेकडो तक्रारी काकूंनी नोंदवल्या होत्या.

पण जेव्हा तिने धोंडूची उत्तरं पाहिली, तेव्हा तिला जाणवलं की हल्ली तिच्या सासूबाई बाहेर कुठेही घरातली तक्रार न सांगता, मोबाईलवर मन मोकळं करतायत आणि नकळत स्वतःमध्ये बदल घडवून आणतायत.

“हे सुयशचं काम दिसतंय.” असं पुटपुटत तिने काकूंचा फोन ठेवून दिला.

📱

थोड्याच दिवसात एक मस्त पायंडा पडला. 

सासू-सुनेला एकमेकींबद्दल काहीही तक्रार करायची असेल, तर थेट वाद न घालता ती 'धोंडू' समोरच फिर्याद मांडायची. आता दर रविवारी चहाच्या टेबलवर हे तिघं आणि मधे 'धोंडू' असा दरबार भरू लागला.

विशेषतः काकूंच्या नातवाच्या, चिन्मयच्या संगोपनाचा विषय निघाला की धोंडूची खरी परीक्षा असायची. 

एका रविवारी काकूंनी पहिली तोफ डागली, "अरे धोंडू, सायलीचं सकाळचं वागणं बघून माझं डोकं उठतं बघ! ती चिन्मयला 'आज खायला काय देऊ? काय बनवू तुझ्यासाठी?' अशा रोजच्या प्रश्नांनी भंडावून सोडते बाळाला. आता तूच सांग एवढ्याशा जिवाला काय कळणारे?"

धोंडूनं लगेच उत्तर दिलं, "खरं आहे तुमचं म्हणणं काकू. पण, चिन्मयच्या वयाच्या योग्य आहाराबद्दल त्याच्या डॉक्टरांचा सल्ला महत्त्वाचा आहे. पण रोज ‘काय खाणार?’ असं विचारण्याऐवजी घरात जे पौष्टिक जेवण बनतं, त्यातून दोन-तीन पर्याय देऊन त्याला निवडू देणं हा एक मार्ग आहे. प्रश्न मिटला!" 

काकू थांबणार होत्या थोडच! त्यांनी लगेच पुढची तोफ डागली..., "अरे चिन्मयसाठी ही दोघं एवढी महागडी खेळणी आणतात, काही विचारू नकोस! घर म्हणजे खेळण्यांचं दुकान झालंय."

यावर धोंडूनं सुवर्णमध्य काढत उत्तर दिलं, "काकू, मुलांचा क्रिएटिव्ह विकास फार महत्त्वाचा असतो. खेळणी त्यांच्या आयुष्याचा मोठा भाग आहे. असं का करत नाही? तुम्ही तिघे एकत्र बसून चिन्मयसाठी घरातल्या जुन्या टाकाऊ वस्तूंपासून घरीच खेळणी का बनवत नाही? चिन्मयलासुद्धा यातून खूप काही नवीन शिकायला मिळेल आणि कुटुंबाचा वेळही छान जाईल." कल्पना सगळ्यांना आवडली. अंमलात आणली गेली.

एकदा काकू म्हणाल्या, "अरे धोंड्या, सांग बरं या सायलीला. आजकालच्या आया, मुलांना सारखं ते ओट्स नि ब्रोकोली खायला घालतात. आम्ही सुयशला तूप-पोळी आणि डिंकाचे लाडू देऊन वाढवलंय. काय धाड भरल्येय त्याला?”

धोंडूने लगेच दोन्ही बाजू सांभाळत समजूतदारपणा दाखवला, "काकू, सायली आरोग्यासाठी ब्रोकोली देत असेल तर काय वाईट आहे? तुम्ही दोघी मिळून चिन्मयला 'तूप-पोळी विथ ब्रोकोली सूप' असा कॉम्बो का देत नाही?"

“पण आजकाल मुलांना मीठ साखर देत नाहीत ना!”, काकू पुटपुटल्या. 

धोंडूनं दटावलं, “काकू, मूल त्यांचं आहे. मुलगा आणि सून मॅच्युअर आहेत. का नाक खुपसता?“  

कधी सायलीही सासूची कंप्लेंट करायची, “चिन्मयला मोबाईल  देऊ नका असं हजारदा सांगूनही सासूबाई ऐकत नाहीत.” धोंडू, “काकू, त्यापेक्षा तुम्ही त्याला गोष्टी का सांगत नाही?” काकू, “हो बाबा. सांगते.”

रविवारच्या दरबारात आता फक्त कागाळ्या नव्हत्या. पैसे कसे इन्व्हेस्ट करायचे, मृत्युपत्र कधी करायचं, प्रवास कधी आणि कुठे करायचा, पुढच्या आठवड्याचा मेन्यू काय अशा अनेक विषयांवर धोंडूचं मत घेतलं जाऊ लागलं.  

आणि अशा प्रकारे धोंडू त्यांचा फॅमिली मेंबर झाला.

📱 

एका दुपारी गल्लीतल्या दोन काकू सुनीताकाकूंच्या घरी आल्या. म्हणाल्या, "काय गं सुनीता, तू हल्ली गप्पा मारायला अजिबात भेटत नाहीयेस?"

सुनीताकाकू चहाचा कप ट्रे टेबलावर ठेवत हसल्या. म्हणाल्या, "हो ना! तुम्हाला हेच म्हणायचंय ना की मी हल्ली सुनेच्या कागाळ्या सांगायला का येत नाही? अहो, मला एक उत्तम युक्ती सापडली आहे." 

काकूंनी लगेच आपला फोन त्यांना दाखवला आणि धोंडूची ओळख करून दिली. म्हणाल्या, “आता घरातल्या सगळ्या कम्प्लेंटस् मी धोंडूला सांगते आणि तो त्यावर तोडगा काढतो. तुम्हालाही हे शिकवायला मला आवडेल." 

सद्यस्थिती अशी आहे - गल्लीतल्या सगळ्या सासूबाई दुपारी एकत्र जमून सुनीता काकूंकडून एआय वापरायचं ट्रेनिंग घेत असतात. 

प्रत्येकीने फोनमध्ये आपापला 'धोंडू' पाळलाय. आणि गल्लीतल्या सर्व बायकांनी मिळून सुनीता काकूंचं एक नवीन नामकरण केले आहे, ‘धोंडूच्या माई'!

काय, कधी येताय सुनीता काकूंकडे? तुमच्या धोंडूला भेटायला?

📱

आगळे वेगळे पुणेकर - किस्सा क्र. ८ - रस्त्यावरचे पालक 🥬

 

घोरपडी रेल्वे गेटजवळ संध्याकाळच्या पाच वाजता वाहनांचा जो काही 'महापूर' यायचा, त्याला तोड नाही. 

एकीकडे रेल्वे गेटची ती कानठळ्या बसवणारी ‘टींग-टींग-टींग-टींग’ तर दुसरीकडे हजारो दुचाकींच्या सायलेन्सरमधून निघणारा काळा धूर... या सगळ्या नरकयातनांच्या मधोमध उभा होता एक सिमेंटचा अवाढव्य सांगाडा! घोरपडीचा उड्डाणपूल (Flyover).

जवळच एका कट्ट्यावर दररोज संध्याकाळी एक 'सिनियर सिटीझन गँग' जमायची. 

"अहो कुलकर्णी, ऐकलंत का? अमिताभ बच्चनने म्हणे मुंबईत ५० कोटींचा नवीन फ्लॅट घेतलाय!" वसंतरावांनी नेहमीप्रमाणे गप्पांचा श्रीगणेशा केला.

"असेल बाबा! इथे आपल्या घोरपडीच्या उड्डाणपुलाला दहा वर्ष झाली तरी एक स्लॅब टाकायला पालिकेकडे पैसे नाहीयेत. ५० कोटीत तर अख्ख्या घोरपडीचा कायापालट झाला असता," देशपांडे.

"पैशांचा प्रश्न नाहीये हो देशपांडे," अभ्यंकरांनी गुपित फोडलं. "माझी ठेकेदाराशी (Contractor) बोलणी झालीयेत. पालिकेच्या फाईली मंजूर आहेत, पण त्या टेबलवरून पुढे सरकवण्यासाठी खालून 'पाकीट' द्यावं लागतंय. ठेकेदार बिचारा आधीच बँकेच्या व्याजाने मेलाय, तो लाच कुठून देणार?”

जोशी, “पुराव्याशिवाय बोलू नका अभ्यंकर. लाच बीच काही नाहीये. मिलिटरीची जमीन, रेल्वेची परवानगी आणि पालिकेचा अधिकार असा त्रिशंकू गोंधळ आहे.”

"पण आपण फक्त कट्ट्यावर बसून चर्चाच करणार का? काहीतरी आंदोलन करूया,"

"घोषणाबाजी करायला आपण तरुण नाही आहोत वसंतराव.” 

कुलकर्णींच्या डोक्यात एक आयडिया चमकून गेली. 

ते उठून उभे राहिले, समोरच्या अर्धवट पुलाकडे पाहिलं आणि म्हणाले, "आपण या पुलावर शेती करायची!"

"शेती? पुलावर? आणि तेही सिमेंटवर?" देशपांडे उडालेच.

"हो! आपण तिथे 'पालक' लावायचा, 'पा-ल-क'!" कुलकर्णी मिश्कीलपणे हसले. "शासनाने या पुलाला 'अनाथ' सोडलंय... आपण 'पालक' बनूया, म्हणजे उगवूया!"

कट्ट्यावर एकच हशा पिकला. आयडिया भन्नाट होती, तिला पुणेरीपणा होता.

लगेच प्रश्न विचारायला सुरुवात झाली. “ह्याने काय होणार आहे?”, “परवानगी कशी आणि कुठे घ्यायची?”,

“पालक उगवायच्या आधीच पुलाचं काम सुरु झालं तर सगळी मेहनत पाण्यात.”  

बऱ्याच चर्चेनंतर मृतवत उड्डाणपुलाच्या शरीरावर शेती करायचं ठरलं.

प्लॅन बनला. सगळी 'लॉजिस्टिक' तयार झाली. 

आणि एके दिवशी पहाटे ५ वाजता, ७० पारच्या मावळ्यांनी पुलावर चढाई केली. 

प्लास्टिकचे रिकामे क्रेट्स, सेंद्रिय खताची पोती आणि पालकाच्या बिया, खुरपी .... वगैरे घेऊन.

🥬

हळूहळू कोंब दिसायला लागले. झाऱ्या उचलून पालकांना पाणी घालण्याच्या व्यायामाने सगळ्या काकांच्या तब्येती सुधारल्या.

एका काकांनी पालकचोऱ्या (पाल कचोऱ्या नव्हे, पालक-चोऱ्या) रोखण्यासाठी पुलावर एका जुन्या खेळण्यातला लाल लाईट लावून 'डुप्लिकेट सीसीटीव्ही' बसवला. 

खाली अस्सल पुणेरी पाटी लावली:

"सीसीटीव्ही कॅमेरा चालू आहे! 🎥

पण पालक मोफत आहे बरं.

फक्त भाजी काढतानाचा एक व्हिडिओ बनवा. 

सोशल मीडियावर टाका 

आणि आमच्या या अनाथ पुलाबद्दल बोला!

#रस्त्यावरचेपालक"

हा हुकमी एक्का कमालीचा यशस्वी ठरला. 

काही टवाळ पोरांनी सुरुवात केली - "गाईज, हे बघा आपल्या पुण्यातले भारी आजोबा!" हा त्यांचा व्हिडिओ वायरल झाला. मग काय? पाहाता पाहाता #रस्त्यावरचेपालक हा हॅशटॅग धुमाकूळ घालायला लागला.

काही लोकांनी काका कंपूची सोशल मीडियावर भरपूर मस्करी केली. 

काकांनी टोमण्यांकडं दुर्लक्ष केलं. त्यांना आता सूर सापडला होता.

एका पोरानं तर कमाल केली. सोशल मीडियावर चक्क पोवाडा टाकला.   

ऐका हो ऐका जनहो, पुणेकरांची गाथा,

घोरपडीच्या उभ्या पुलावर, पेरला पालक माथा!

पालिकेची झोप उडाली, जागी झाली सत्ता,

काकांच्या या खुरप्यानं हो, हालवला बत्ता!

मी फक्त चार ओळी देतोय, पूर्ण पोवाडा पाहायला इन्स्टाला जा.

🥬

बघता बघता पुलाचा सांगाडा मखमली हिरव्या नंदनवनात बदलून गेला.

पालिकेने दाखल घेतली. म्हणजेच, अतिक्रमण विरोधी पथक आणि पोलीस गाड्या पुलावर कारवाई करायला आल्या.

लोकांना ह्याची कुणकुण आधीच लागली होती. पुलाजवळ गर्दी जमायला लागली.

काकांनी पोलिसांना पालकाच्या जुड्या दिल्या आणि कळवलं, “लवकर काम सुरु करा. पालकाच्या कापणीनंतर मेथी लावायचा बेत आहे.”

जनतेने एकच जल्लोष केला. 

ह्या दबावापुढे प्रशासनाला झुकावं लागलं. निधी मंजूर झाला, काम वेगानं सुरू झालं आणि अखेर तो भव्य घोरपडी उड्डाणपूल पूर्णपणे वाहतुकीसाठी खुला झाला.

पुलाच्या उद्घाटनाच्या दुसऱ्या दिवशी संध्याकाळी आजोबांची गँग नेहमीच्या कट्ट्यावर बसली होती.

वसंतरावांनी पुलाकडं पाहिलं आणि थोडे खिन्न होऊन म्हणाले, "पुलाचं काम तर झालं मित्रांनो. पण आपला मळा गेला.” 

“होतं असं आयुष्यात वसंतराव. उगी. तुम्ही अगदी, 'गड आला पण सिंह गेला' ह्याटाईप बोलताय.”, अभ्यंकर.

तरी पण सगळे जरा उदास होते. ओकं ओकं वाटत होतं.

कुलकर्ण्यांनी हळूच आपल्या झोळीतून एक नवीन लाकडी फळी काढली.

त्यावर पांढऱ्या रंगानं छान अक्षरात लिहिलेलं होतं.

“येथे फिरकू नये. पालक पेरायचे काम लवकरच सुरु होत आहे.”  

देशपांड्यांनी चष्मा नीट करत वाचलं, "हे काय आहे?"

“अहो, मी ऐकलंय की युनिव्हर्सिटी चौकातला तो डबल डेकर पूल अजून रखडलाय.... उद्या सकाळी तिथे लावायला आणलाय."🌳

आगळे वेगळे पुणेकर - किस्सा क्र. ७ - काकांचं कर्णकुंडलिनी तंत्र 👂

 

काका नुकतेच संध्याकाळी बागेत फिरून आले होते. तिथे बाकावर बसलेल्या दोन तरुण मुलांचं बोलणं त्यांच्या कानावर पडलं होतं, “अरे ही म्हातारी माणसं ना, एकदा बोलायला लागली की थांबतच नाहीत." 

काका काहीच बोलले नाहीत, पण घरी येऊन बराच वेळ शांत बसून राहिले.

रात्री जेवताना बायकोला म्हणाले, "मी फार बोलतो का गं?"

"तुम्ही विचारताय, म्हणजे उत्तर तुम्हाला आधीच माहीत आहे." 

म्हणजेच - “हो”

त्या रात्रीपासून काकांनी ठरवलं - आपण नुसतं कमी बोलायचं नाही, तर उत्तम पद्धतीने ऐकायला शिकायचं. आणि काकांचा स्वभाव असा - नुसतं शिकायचं नाही, त्याचं एक शास्त्र बनवायाचं.

आधी लोक दुसऱ्याचं  बोलणं ऐकतांना काय काय करतात हे त्यांनी वाचलं. उदा. घाईघाईने सल्ला देणे, समोरच्याचे वाक्य पूर्ण करणे, फोनकडे पाहाणे" वगैरे. 

मग शोधाशोध करता करता त्यांच्या हाती कार्ल रॉजर्स आणि रिचर्ड फार्सन यांचं १९५७ सालचं "Active Listening" (सक्रिय श्रवण) हे पुस्तक लागलं. तिथून पुढे  जेरार्ड एगनचं SOLER मॉडेल, Julian Treasure's ची  RASA पद्धत, रिचर्ड पॉल यांची प्रश्नपद्धती वगैरे वगैरे संपवलं. आणि मग ठरवलं - या सगळ्याचं एकत्रीकरण करून आपली स्वतःची पद्धत बनवायची. 

नाव ठरलं — "कर्णकुंडलिनी तंत्र".

शिकायच्या आणि वापरायच्या पायऱ्या ठरल्या. चक्क कराटेसारख्या पाच पायऱ्या करायचं ठरलं.

ह्या काकांच्या कर्णकुंडलिनी तंत्राच्या पायऱ्या - 

पहिली पायरी — श्वेत पट्टा (White Belt): "मौन धारण"

संदर्भ - "Active Listening" (सक्रिय श्रवण) - कार्ल रॉजर्स (Carl Rogers) आणि रिचर्ड फार्सन (Richard Farson)

अभ्यासातून काय वेचावं - "सक्रिय श्रवण म्हणजे आधी न बोलता 'उपस्थित' राहणे."

ह्या पायरीसाठी काकांना आठवलेलं महाभारतातील उदाहरण - संजय अठरा दिवस युद्धाचं वर्णन धृतराष्ट्राला ऐकवत होता, आणि धृतराष्ट्र, कितीही वेदनादायक बातमी असली तरी, न थांबता ऐकत राहिला. 

टीप - "उपस्थित राहणं किती अवघड असतं ते धृतराष्ट्रालाच विचारा."

सराव - गणेश मंडळाच्या बैठका (पूर्ण तासभर एकही शब्द न बोलणे). 

लोकांची प्रतिक्रिया - काकांचं मौन बघून शेवटी अध्यक्षांनी विचारलं, "काका, काही म्हणायचंय का?" काका शांतपणे म्हणाले, "नाही, मी फक्त प्रॅक्टिस करतोय." सगळे एकमेकांकडे बघत राहिले.

ही पायरी गाठल्याचं लक्षण - सोसायटीत आधी "तापट काका" म्हणून ओळखले जाणारे काका आता "शांत काका" म्हणून ओळखले जाऊ लागले.

दुसरी पायरी — पिवळा पट्टा (Yellow Belt): "हुंकार शास्त्र"

संदर्भ - जेरार्ड एगनचं SOLER मॉडेल (सोलेर प्रारूप)

अभ्यासातून काय वेचावं - देहबोली आणि लक्ष आहे हे दाखवण्याचे संकेत. 

ह्या पायरीसाठी काकांना आठवलेलं महाभारतातील उदाहरण - "मग काय झालं, संजया?" हा धृतराष्ट्राचा प्रश्नच एक प्रकारचा हुंकार होता, जो संजयाला बोलतं ठेवत होता. 

टीप - "हो का," "अरे वा," "हम्म" वगैरे हुंकार नेमक्या कुठल्या वेळी द्यावे ह्याचा विचार. 

सराव - शेजारच्या काकूंच्या गप्पा (भाजीवाला, सोसायटीचं राजकारण) ऐकताना योग्य वेळी हुंकार देण्याचा सराव.

लोकांची प्रतिक्रिया - शेजारच्या काकू एकदा वैतागून म्हणाल्या, "काका, खरंच ऐकताय का?"

ही पायरी गाठल्याचं लक्षण - लोकांना वाटू लागलं की आपलं म्हणणं खरंच कोणीतरी ऐकतंय, आणि हळूहळू लोक काकांकडे मन मोकळं करू लागले.

तिसरी पायरी — निळा पट्टा (Blue Belt): "प्रतिबिंब तंत्र"

संदर्भ - Center for Creative Leadership (CCL) चं Active listening

अभ्यासातून काय वेचावं - आरसा तंत्र (Mirroring) कसं वापरावं (उदा.समोरच्याचे मूळ शब्द जसेच्या तसे पुन्हा बोलणे, किंवा त्यांचा नेमका दृष्टिकोन पडताळून पाहणे.) 

ह्या पायरीसाठी काकांना आठवलेलं महाभारतातील उदाहरण - हस्तिनापूरच्या सभेत जाण्याआधी कृष्णाने दोन्ही बाजूंची गाऱ्हाणी नीट समजून घेतली आणि आपल्या बोलण्यात दोन्ही बाजूंचं म्हणणं अचूक प्रतिबिंबित केलं. नंतरच पुढचं पाऊल टाकलं.

टीप - कृष्णाच्या आरसा तंत्रामुळे धृतराष्ट्र, द्रोण, विदूर, भीष्म वगैरेंना वाटलं की कृष्णाला आपल्या भावना नीट कळल्या आहेत.

सराव - शेजारच्या काकूंच्या गप्पा ऐकताना हुंकारा ऐवजी त्यांचं वाक्य प्रतिबिंबित करून परत सांगण्याचा सराव.

लोकांची प्रतिक्रिया - काका समोरच्याचं बोलणं शब्दांऐवजी अर्थाच्या पातळीवर परत सांगायला शिकले. "म्हणजे तुला असं म्ह्नणायचं आहे की...". आवडलं लोकांना.

ही पायरी गाठल्याचं लक्षण - “लोक आता सहज बोलता बोलता थांबून विचारू लागले, 'हो ना काका, समजलं ना मला काय म्हणायचंय ते?'” काकांच्या सहवासामुळे इष्ट मित्रामध्ये झालेला बदल

लाभ — गैरसमज कमी होऊ लागले, कारण समोरच्याला वाटू लागलं की आपण नीट समजलो गेलोय.

चौथी पायरी — तपकिरी पट्टा (Brown Belt): "प्रश्नास्त्र"

संदर्भ - रिचर्ड पॉल आणि लिंडा एल्डर - सॉक्रेटिक प्रश्नपद्धती आजच्या युगात कशी वापरावी 

अभ्यासातून काय वेचावं - प्रश्न का विचारावे आणि कसे विचारावे ह्याचं तंत्र 

ह्या पायरीसाठी काकांना आठवलेलं महाभारतातील उदाहरण - ही महाभारतातल्या वनपर्वातली गोष्ट आहे. ह्या गोष्टीचा सारांश असा - युधिष्ठिराला एका तळ्याचा मालक असलेल्या एका यक्षाने शंभर प्रश्न विचारले. युधिष्ठिराने दिलेल्या उत्तराने यक्ष खूष झाला आणि त्याने युधिष्ठिराच्या सगळया भावंडाना परत जिवंत केले.

टीप - प्रश्नाचे उत्तर कसे द्यावे ह्याचंही एक शास्त्र आहे. 

सराव - कट्ट्यावर होणाऱ्या गप्पांमध्ये मुद्दाम प्रश्न विचारून समोरच्याला बोलतं ठेवण्याचा सराव.

लोकांची प्रतिक्रिया - “तुम्ही प्रश्न विचारून आम्हाला भंडावून सोडता.” हे ऐकून काकांनी आपण असे का करतो हेही सांगायला सुरुवात केली.

ही पायरी गाठल्याचं लक्षण - लोक आता काकांकडे सल्ला मागायला येऊ लागले

पाचवी पायरी — काळा पट्टा (Black Belt): "कर्णकुंडलिनी सिद्धी"

संदर्भ - जेरार्ड एगनचं Skilled Helper मॉडेल

अभ्यासातून काय वेचावं - थेरपिस्ट, कोचेस आणि मॅनेजर ह्यांनी वापरायची समुपदेशन (काउन्सेलिंग) करण्याची तीन-टप्प्यांची पद्धत.

ह्या पायरीसाठी काकांना आठवलेलं महाभारतातील उदाहरण - कृष्णाने अर्जुनाचा संपूर्ण विषाद, न अडवता, न घाई करता ऐकून घेतला. आणि तिथेच भगवद्गीतेचा जन्म झाला.

टीप - आधी ऐका मग बका 

सराव - कोणीही सल्ला मागितल्यास एगनचं तीन-टप्प्यांचं मॉडेल वापरण्याचा सराव.

लोकांची प्रतिक्रिया - सुनेचं आणि सासूबाईंचं काहीतरी बिनसलं होतं. दोघीही काकांकडे स्वतंत्रपणे 'गाऱ्हाणं' सांगायला आल्या. त्यांनी त्यांना एगन जेरार्डचं मॉडेल वापरून हे प्रश्न विचारले - 

• टप्पा १ सद्यस्थिती - "नक्की काय झालं, सुरुवातीपासून सांगाल का?" "तुम्हाला याबद्दल सगळ्यात जास्त त्रास कशाचा होतोय?" 
• टप्पा २ इच्छित स्थिती - "तुमच्यासाठी 'योग्य तोडगा' म्हणजे नक्की काय असेल?" 

• टप्पा ३ तिथे पोहोचायचं कसं? - "जर उद्या तुम्हीच पुढाकार घेतला, तर पहिलं पाऊल काय असेल?". हे प्रश्न विचारून काकांनी त्यांच्याकडून उत्तर ‘उगवून’ घेतलं.

ही पायरी गाठल्याचं लक्षण - जे लोक आधी काकांना टाळत, तेच आता 'काकांशी जरा बोलून येतो' म्हणत घराबाहेर पडू लागले. आणि ज्या एका वाक्यामुळे हा प्रवास सुरू झाला होता — 'म्हातारी माणसं फार बोलतात' — ते वाक्य आता कोणीच काकांबद्दल बोलत नव्हतं.

👂

पाचवी पायरी गाठल्यावर काका अभिमानाने म्हणाले, "मी आज कर्णकुंडलिनी सिद्धीचा ब्लॅक बेल्ट झालो!"

आगळे वेगळे पुणेकर - किस्सा क्र. ६ - अहंकार सोडा🍾

 

काकांच्या निवृत्तीनंतर त्यांचा एक मित्र  मुंबईहून त्यांना भेटायला आला. 

गप्पा मारताना मित्रानं सहज विचारलं, "मग? रिटायरमेंटनंतर काय?"

"विचार चालू आहे." काका म्हणाले.

मित्राने काकांसाठी आणलेली भेटवस्तू त्यांच्या हातात दिली.

काकांनी पॅकिंग उघडलं, तर आत 'अष्टावक्र गीता' नावाचं एक पुस्तक होतं. 

"थँक्यू, पण मला नकोय हे. मी नाही असली पुस्तकं वाचत. मला फारच म्हातारं झाल्यासारखं वाटतं."

मित्र त्याला पटवून देत सविस्तर सांगू लागला, "हे पुस्तक म्हणजे अध्यात्मातल्या 'पोस्ट-ग्रेज्युएट्स'साठी आहे. थेट आत्मा आणि ब्रह्माच्या अंतिम सत्यावर बोट ठेवतं. ज्यांनी सांसारिक अनुभव घेतले आहेत आणि जे सखोल आत्मचिंतनासाठी तयार आहेत, त्यांच्यासाठी हे अगदी योग्य आहे. वाढत्या वयासोबत माणसाला तीव्र विरक्ती शिकवतं, सांसारिक ओळख सोडून द्यायला मदत करतं आणि आयुष्याच्या शेवटच्या टप्प्यात आंतरिक शांती देतं..."

काकांनी मित्राचं प्रवचन मधेच थांबवलं, "वाचतो बरें. पण पूर्ण वाचेन ह्याची हमी देत नाही. मी कुठवर आलो, काय आवडलं असला पाठपुरावा नको, समजलं?"

काका, "तुझ्या बोलण्यावरून एक कळलंय की तू ह्या विषयातला तज्ज्ञ आहेस. आता मला तुझी परीक्षा घेऊ दे. सांग बरं, ह्या पुस्तकाचं सार काय आहे? फक्त एका वाक्यात." “फक्त एका वाक्यातच.” 

मित्राने विचार केला आणि म्हणाला, "अहंकार कवटाळू नका."

"छान! आता दोन वाक्यांत सांग, मी हे पुस्तक का वाचलं पाहिजे?"

मित्र म्हणाला, "पहिलं असं, हे पुस्तक तुला दाखवून देईल की तू 'थकणारं शरीर किंवा बदलणारं मन' नसून शाश्वत आत्मा आहेस. दुसरं म्हणजे, ते तुला शुद्ध आनंदात पूर्णपणे स्थिर करून भूतकाळातील पश्चात्ताप आणि भविष्यातील चिंता ह्यापासून मुक्त करेल."

"झकास. आता मला सांग, हे पुस्तक मला देऊन तुला काय फायदा होणार? पण फक्त तीन वाक्यांत बरं!”

मित्र खुर्चीवरून उठला. "च्यायला, हे काय लावलंयस? आणखी थोडं थांबलो तर चार वाक्यांत हे सांग, पाच वाक्यात ते सांग असं चऱ्हाट लावशील. बास आता. पट्कन जेवायला वाढ. आणखी एकही शब्द नको!"

"बरं  बरं, वाचेन मी," असं म्हणत काकांनी विषय बदलला.

रात्री झोपण्यापूर्वी काकांनी अष्टावक्रगीतेची पानं चाळायला सुरुवात केली. २९८ श्लोक, २० अध्याय? बापरे! 

पहिले पाच श्लोक वाचल्यावर काकांचं डोकं चक्रावून गेलं - “राजा जनकाने आत्मज्ञान, मुक्ती आणि वैराग्य प्राप्त करण्याचा मार्ग विचारला. त्यावर ऋषी अष्टावक्र यांनी विषसदृश विषयत्याग, क्षमा, दया, सत्य यांसारख्या गुणांचं सेवन करावं असा उपदेश केला. तसंच, पंचतत्त्वांपासून व शरीरापासून वेगळं करून स्वतःला चैतन्यस्वरूप साक्षी समजल्यास मनुष्य मुक्त आणि सुखी होऊ शकतो.”

प्रकरण जरा जड होतं. काकांनी पुस्तक बंद केलं आणि झोपी गेले.

काकांना भलतीच विचित्र स्वप्नं पडू लागली.

पहिलं स्वप्न होतं - पंचमहाभूतांचं न्यायालय: काकांना एका भव्य न्यायालयात उभं केलं होतं. पंचमहाभूतांनी त्यांच्यावर केस ठोकली होती. ऋषी अष्टावक्रांसारखे दिसणारे न्यायाधीश हातातला हातोडा टेबलावर आपटत होते. पंचतत्त्वांची फिर्याद न्यायाधीश महोदयांनी नीट ऐकली. आणि काकांच्या विरोधात निकाल दिला.

"पाचही तत्त्वांनी आपली संपत्ती काकांकडून ताबडतोब परत घ्यावी." असा आदेश दिला. क्षणात काकांचे अवयव  वितळून वाफेच्या रूपात हवेत विरघळू लागले. 

🍾

काकांनी कूस बदलली. 

पण स्वप्नं त्यांचा पिच्छा सोडत नव्हती. 

अजून एक स्वप्न थोडक्यात सांगतो - काका गाडी चालवतायत. टोल नाक्यावर त्यांना थांबवलं जातंय, "पुढे जाण्यासाठी तुम्हाला विश्वाचं अंतिम सत्य सांगावं लागेल. पण उत्तर शून्य शब्दात द्यायचंय.” काका युक्तिवाद करण्यासाठी तोंड उघडतायत, पण शब्द फुटत नाहीयेत.

काका दचकून जागे झाले. 

'अहंकार सोडा' हे गीतेचं सार अजूनही त्यांच्या डोळ्यांसमोर नाचत होतं. अचानक डोक्यात एक भन्नाट कल्पना आली. 

'अहंकार सोडा' ह्या नावाचा सोडा विकायचा! अशी आयडियेची कल्पना सुचल्यामुळे काका खुश झाले. आता काकांना आयुष्याचं ध्येय मिळालं होतं.

त्यांनी स्टॉल थाटला आणि नाव दिलं 'अहंकार सोडा'. 

ते आता अष्टावक्र गीता शब्दन् शब्द वाचू लागले. त्यातल्या कोणत्या गोष्टी आपल्या सोड्याच्या धंद्यात कशा वापरता येतील याचा विचार करू लागले.

एक नवीन विचार स्फुरला. सोड्यासोबत अष्टावक्र गीतेतले अनमोल विचार 'चिनी फॉर्च्यून कुकी'त (Chinese fortune cookie) टाकून देऊ या. म्हणजे लोकांना अष्टावक्र गीता पूर्ण वाचावीशी वाटेल. 

उदा.

- तुम्ही जन्मापासूनच मुक्त आहात, तुम्हाला फक्त त्याची जाणीव करून घ्यायची आहे.

- तुम्ही शरीर किंवा मन नसून, केवळ एक शुद्ध आणि अलिप्त साक्षीदार आहात.

- संपूर्ण विश्व हे तुमच्याच चेतनेतून निर्माण झाले आहे. वगैरे...

लोकांची अष्टावक्र गीतेविषयी उत्कंठा वाढल्याने काकांनी भरपूर प्रती दुकानात ठेवायला सुरुवात केली आहे.

धंदा वाढला. वीकएंडला लोक ‘अहंकार सोडा’ घरी मागवू लागले, मादक पेयाला कंपनी म्हणून. 

काकांच्या सोडा ब्रॅंडिंग वर चर्चा घरोघरी सुरु झाल्या. नवीन कल्पनांना ऊत आला.  

लोकांनी काकांना ‘अहंकार सोडा’ ट्रेडमार्क करायचा सल्ला दिला. कुणी सुचवलं, “आणखी काही नवीन पेयं काढा”. हे ऐकून काकांनी पेयांचा सपाटा लावला - 'मोह-माया मोहितो', 'मुक्ती मार्गारीटा', 'वैराग्य व्हर्जिन मेरी'.... यादी मोठी आहे. अधिक माहितीसाठी त्यांच्या स्टालवर जाऊनच वाचा.

कुणी म्हटलं, "काका, टीशर्ट पण काढा” काकांनी कहाडला - 

पहिली ओळ ‘अहंकार सोडा', त्याच्या खाली - ‘सो हो ड ला’ 

हल्ली पोरं-टोरं काकांबरोबर सेल्फी घेतायत आणि इंस्टावर टाकताहेत.

तो मुंबईचा मित्र काकांना भेटायला कधी काळी परत आला तर काय म्हणेल, हे त्या अष्टावक्रालाच ठाऊक! 

हे तरी म्हणेलच, "राजा, अष्टावक्रांनी अहंकार सोडायला सांगितला होता, विकायला नाही!"

आगळे वेगळे पुणेकर - किस्सा क्र. ५ - पुणेकरांचा पिंड: MBTI विश्लेषण 👨‍🎓👩‍🎓

डॉक्टर श्रीकांत आणि डॉक्टर विजया जोशी. एक पुणेरी जोडपं. दोघेही निवृत्त, दोघांनाही वेळ भरपूर, आणि दोघांनाही संशोधनाची हौस. 

ह्या जोडप्यानं पुणेकरांच्या वर्तनावर संशोधन करायचं ठरवलं.

पुणेकरांविषयी बाहेरचे लोक जे काही बोलतात त्यावरून त्यांना ह्या संशोधनाची कल्पना सुचली. 

सुरुवातीला त्यांनी हे दोन भव्य दिव्य विषय शॉर्टलिस्ट केले होते - 

- "A Comprehensive Analysis of Circadian Rhythm Optimization and the Cognitive Decline of Non-Napping Civilizations” 

- किंवा “The Thermodynamic and Psychological Impact of Puneri Sarcasm" 

ह्याचं मराठी भाषान्तर करत नाही. क्षमस्व.

पण एवढ्या मोठ्या विषयांत उडी घेण्याआधी, "आधी पाया पक्का करावा" या शास्त्रीय शिस्तीला जागून, त्यांनी ठरवलं — पुणेकर आहेत तरी कसे? ह्यावर अभ्यास करावा.

बरंच वाचन झालं उदा. 

"Chronological Development Of Pune From 758AD to 2014 AD" - Dr. Nitin Mundhe, 

"Pune's transition from a quiet "pensioner’s paradise" to a bustling tech metropolis" - Dr. Shridhar Madhukar Dixit, 

"Café Culture in Pune: Being Young and Middle Class in Urban India" by sociologist Laura Robinson वगैरे वगैरे. 

नंतर जोश्यानी ह्या प्री-रिसर्च अभ्यासाची प्रकरणं बनवली - 

- पुणेकरांचे MBTI विश्लेषण, 

- पुणेकरांचे DNA विश्लेषण, 

- पुणेकरांची मूल्ये (शालोम श्वार्ट्झ यांच्या मूलभूत मूल्यांच्या यादीवरून),

- "आम्ही असेच" ह्या वाक्याच्या मानसशास्त्रीय मुळांचा शोध. 

त्यांच्या अभ्यासाचं पहिलं प्रकरण आज सांगतो. विषय आहे - पुणेकरांचे MBTI विश्लेषण.

पुणेरी पुरुष: MBTI विश्लेषण

सारांश (Abstract)

प्रस्तुत अभ्यासात पुणे शहरातील ३२ ते ७० वयोगटातील पुणेरी पुरुषांच्या व्यक्तिमत्त्व-प्रकारांचे मायर्स-ब्रिग्ज प्रकार निर्देशक (MBTI) पद्धतीने वर्गीकरण करण्यात आले. 

६७० सहभागींपैकी लक्षणीय बहुसंख्य (५८%) INTJ प्रकारात मोडले - प्रमाण साहित्यात याला आर्किटेक्ट किंवा मास्टरमाईंड असे म्हटले जाते. 

प्रस्तुत अभ्यासाच्या निष्कर्षांनुसार पुणेरी संदर्भात हा प्रकार अधिक अचूकपणे - "जो नेहमी बरोबर असतो, आणि तुम्हालाही ते माहीत असावं अशी अपेक्षा ठेवतो" असं वर्णिला जाऊ शकतो.

कार्यपद्धती (Methodology)

सहभागींची निवड पेठांमधील कट्टे, गणेश मंडळांच्या बैठका, आणि सोसायटीच्या वार्षिक सर्वसाधारण सभा (AGM) या तीन नैसर्गिक निरीक्षण-स्थळांवरून करण्यात आली. प्रमाणित MBTI प्रश्नावलीऐवजी, संशोधकांनी एक व्यावहारिक सुधारणा केली. 

सहभाग करणाऱ्याना फक्त एक प्रश्न विचारण्यात आला — "हा रस्ता बंद का आहे?" — आणि त्याच्या उत्तराचे विश्लेषण, उत्तराची लांबी, ऐतिहासिक संदर्भ इत्यादी निकषांवर करण्यात आले आहे.

मर्यादा: काही सहभागींनी प्रश्नावलीचे उत्तर देण्याऐवजी संशोधन-पद्धतीवरच प्रश्न उपस्थित केले, त्यामुळे नमुने  गोळा करण्यास अपेक्षेपेक्षा ४७ मिनिटे जास्त लागली.

पुणेरी महिला: MBTI विश्लेषण

सारांश (Abstract)

पुरुषांच्या अभ्यासाला समांतर म्हणून, याच पद्धतीचा वापर करून पुणेरी महिलांच्या व्यक्तिमत्त्व-प्रकारांचे MBTI वर्गीकरण करण्यात आले. 

५१७ सहभागींपैकी बहुसंख्य (४९%) ESTJ प्रकारात मोडले - प्रमाण साहित्यात याला "कार्यकारी" (Executive) म्हटले जाते.

कार्यपद्धती (Methodology)

सहभागींची निवड भाजी मंडई, दूधवाल्याशी होणारी बोलणी, आणि सोसायटीची मेंटेनन्स-बैठक या तीन नैसर्गिक निरीक्षण-स्थळांवरून करण्यात आली. 

सुसंगतीसाठी येथेही एकाच प्रश्नाची पद्धत वापरली — "भाजी इतकी महाग का दिली?" — आणि उत्तराचा स्वर, हातांची हालचाल, आणि भाजीवाल्याने शेवटी किती सूट दिली, या निकषांवर विश्लेषण करण्यात आले.

मर्यादा: तीन काकू सर्वेक्षण अर्ध्यावर सोडून भाजीवाल्याशी घासाघीस करायला निघून गेल्या. 

👨‍🎓👩‍🎓

इथे थांबतो. जोशी दाम्पत्याच्या अभ्यासाचं पुढचं प्रकरण नंतर कधीतरी सांगतो.

अरेच्च्या. हे राहून घेलं - MBTI म्हणजे काय हे सांगितलं नाही. आत्ता सांगतो. 

MBTI (मायर्स-ब्रिग्ज टाइप इंडिकेटर) ही एक लोकप्रिय व्यक्तिमत्त्व-चाचणी आहे. ही चाचणी कॅथरिन ब्रिग्स आणि तिची मुलगी इजाबेल ब्रिग्स ह्यांनी १९६२ मध्ये प्रसिद्ध केली . तब्बल २२ वर्षांच्या संशोधनानंतर. 

ह्या चाचणीत मनुष्यप्राण्याला  अश्या चार जोड्यांवर मोजले जाते  - १. बहिर्मुखता / अंतर्मुखता  (Extraversion or Introversion), २. वास्तववाद / अंतर्ज्ञान (Sensing or iNtuition), ३. तर्कशीलता / भावनात्मकता (Thinking or Feeling), ४. व्यवस्थितपणा / उत्स्फूर्तता (Judging or Perceiving). ह्या चार जोड्यांमधून सोळा व्यक्तिमत्त्व-प्रकार तयार होतात.